Awans Informacje Forum Dla nauczyciela Dla ucznia Korepetycje Sklep
  [ Zaloguj się ]   [ Załóż konto ]
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Katarzyna Kamyk, 2012-08-28
Wrzosowa

Pedagogika, Artykuły

PSYCHOSPOŁECZNE FUNKCJONOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY Z PRZEWLEKŁYMI CHOROBAMI ORAZ Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ RUCHOWĄ W UJĘCIU PORÓWNAWCZYM

- n +

Pedagogika lecznicza- kurs kwalifikacyjny
„METIS” Katowice


PSYCHOSPOŁECZNE FUNKCJONOWANIE DZIECI I MŁODZIEŻY
Z PRZEWLEKŁYMI CHOROBAMI
ORAZ
Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ RUCHOWĄ
W UJĘCIU PORÓWNAWCZYM




Katarzyna Kamyk




CZĘSTOCHOWA 2011
Psychospołeczne funkcjonowanie dzieci i młodzieży cierpiących na różnego typu choroby było i jest częstym przedmiotem badań. Analizowano wpływ choroby na psychikę dziecka, rozwój jego osobowości, sfery emocjonalnej oraz na funkcjonowanie społeczne ( w rodzinie, grupie rówieśniczej czy klasie szkolnej). Rozwój badań oraz szerszy zasób informacji na powyższy temat doprowadził do porównywania właściwości dzieci z różnym rodzajem niepełnosprawności(por. Maciarz, 1998).
Oczywistym jest, że każda choroba jest zjawiskiem niekorzystnym w rozwoju dziecka. Jest ona utożsamiana ze stresorem, źródłem frustracji i deprywacji potrzeb oraz postrzegana jako zjawisko traumatyzujące dziecko(por. Maciarz, 1996, 1998). Choroba przewlekła i dysfunkcja narządu ruchu powoduje istotne zmiany w psychicznym funkcjonowaniu, zostaje obniżony próg odporności psychicznej, dochodzi do zmian w strukturze własnej osoby. Zaburzeniu ulega poczucie własnej wartości, orientacja we własnych dyspozycjach, przeświadczenie o własnym wyglądzie, sprawności psychofizycznej oraz o własnej pozycji wśród innych ludzi(por. Reykowski, 1971, za: Maciarz, 1998; Arusztowicz, Bąkowski, 2001). Pojawia się niechęć podejmowania się trudniejszych zadań i ról społecznych, zwłaszcza w grupach rówieśniczych(por. Pecyna, 2000). Dziecko dotknięte chorobą staje się mniej ekspansywne, przyhamowane, niepewne siebie, własnych możliwości, niezdecydowane. Następuje pogorszenie samopoczucia, spadek aktywności, obniżenie sprawności percepcyjnej i intelektualnej (niektóre z chorób mogą doprowadzić również do uszkodzenia mózgu). W efekcie dochodzi do zaburzenia samooceny, obrazu samego siebie, poczucia bezpieczeństwa oraz tożsamości dziecka (zaburzeniu może ulec prawidłowe kształtowanie się własnego „ja”). Przebieg choroby oraz leczenie sprawia, że dziecko żyje w ciągłym lęku i niepokoju (por. Maciarz, 1996, 1998; Arusztowicz, Bąkowski, 2001), co prowadzi do zaburzeń osobowości typu nerwicowego, rzadziej psychotycznego (por. W. Pilecka 1987 za: Maciarz 1998). Często u dzieci przewlekle chorych i niepełnosprawnych ruchowo występuje poczucie zagrożenia, dezorientacja w osiąganiu samodzielności życiowej. Stale towarzyszący lęk wyzwala wiele negatywnych emocji, jak gniew, złość, poczucie przygnębienia, bezsilności i bezradności. Pogodne nastroje łatwo przechodzą w smutek i płacz. W skrajnych przypadkach dzieci bywają podniecone psychoruchowo, przerażone, uciekają od rodziców, a nawet próbują popełnić samobójstwo(por. Pecyna, 2000; Obuchowska, 1991).
Często występują mechanizmy obronne, jak ucieczka, zaprzeczenie, wyczekiwanie itd. Choroba uniemożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb dziecka (np. bezpieczeństwa, samorealizacji, kontaktu z rówieśnikami,), co wyzwala negatywne reakcje emocjonalne i prowadzi do zaburzeń równowagi nerwowej(por. Maciarz, 1996, 1998). Długotrwała deprywacja potrzeb może skrajnie doprowadzić do zaburzeń psychicznych- depresji, halucynacji, urojeń. Rodzaj zmian w zachowaniu dziecka zależy od wielu czynników: od siły obciążenia chorobą, od właściwości osobowości dziecka, w tym od stopnia ukształtowania się u niego nawyków reagowania na trudności( por. Obuchowska, Krawczyński, 1981, za: Maciarz, 1998), jak i od czasu trwania i rodzaju choroby, przebiegu leczenia itd. Choroba przewlekła stanowi zagrożenie dla rozwoju fizycznego i ruchowego dziecka, co przekłada się na funkcjonowanie dziecka w społeczeństwie, w grupie rówieśniczej. Wiąże się z atrakcyjnością zewnętrzną, zajmowaną pozycją w klasie szkolnej, akceptacją dziecka chorego przez rówieśników (atrakcyjność członka grupy często mierzona jest jego psychofizyczną sprawnością) (por. Pecyna, 2000). Na relacje dziecka ze światem zewnętrznym wpływa również stale towarzyszący mu ból. Udręczone bólem nie potrafi koncentrować się na żadnej zabawie, czy innej czynności, rozpacza, kaprysi bądź wpada w stan psychicznego „odrętwienia”.
Specjaliści zwracają uwagę, że dziecko przewlekle chore, hospitalizowane, ale i te z niepełnosprawnością ruchową, pozbawione jest możliwości uczestniczenia w różnych czynnościach dnia codziennego od zabaw począwszy na zajęciach porządkowych kończąc, co opóźnia proces socjalizacji. Choroba przewlekła często wiąże się z unieruchomieniem dziecka, co skutkuje zaburzeniem rozwoju sprawności ruchowej oraz zdobywania doświadczeń poznawczych drogą zmysłowego kontaktu z otoczeniem i działania na przedmiotach(por. Maciarz 1998). Przy braku bądź ograniczonej możliwości poruszania się znacznie zmniejsza się liczba bodźców docierających do dziecka, co w rezultacie prowadzi do osłabienia aktywności poznawczej. Zaś ubogość doświadczeń poznawczych hamuje jego rozwój umysłowy. Zakres zainteresowań otaczającym go światem jest mniejszy, a zakres słownictwa ubogi(por. Pecyna, 2000). Możliwości poznawcze dziecka nie są w należytym stopniu wykorzystywane.
U dzieci z chorobą przewlekłą i z dysfunkcją narządu ruchu występuje zazwyczaj ograniczenie samodzielności i uzależnienie dziecka od innych, najczęściej od bliskich osób. Dzieci pozostające w zależności stają się bierne, mało zaradne, nastawione roszczeniowo. Proces usamodzielniania się dziecka oraz kształtowania jego woli i motywacji działania ulega opóźnieniu(por. Maciarz 1998; Arusztowicz, Bąkowski, 2001).
Funkcje pamięciowe dziecka też są znacznie osłabione. Często pojawiają się luki pamięciowe uzupełniane licznymi konfabulacjami(por. Pecyna, 2000).
Długotrwałe pobyty w szpitalu powodują ograniczenie możliwości uczenia się i osiągania dobrych wyników w nauce. Nieobecność na lekcjach powoduje zaległości dydaktyczne trudne do nadrobienia(por. Maciarz, 1996, 1998) oraz wpływa na rozluźnienie więzów koleżeńskich. W tym miejscu należy uwzględnić wybory kolegów i przyjaciół dziecka chorego przewlekle. Zazwyczaj przyjaciele pochodzą z kręgu dziecka. Decyzje te są wynikiem realnego spojrzenia w swoją przyszłość, która jest uwarunkowana zasadą wyrównanej szansy oraz wynikiem zaniżonej samooceny. Dziecko często ma świadomość, iż w porównaniu do swoich zdrowych rówieśników w wielu dziedzinach pozostaje za nimi w tyle.
Niepełnosprawność ruchowa w znaczeniu kalectwa wrodzonego jest czynnikiem wyznaczającym charakter relacji dziecka z otoczeniem, zarówno przedmiotowym, jak i społecznym, a przez to wpływającym na jego funkcjonowanie. Rozwój ruchowy każdego dziecka, bez względu na rodzaj niepełnosprawności wpływa na rozwój psychiki. Zarówno dłuższe unieruchomienie spowodowane chorobą przewlekłą, jak niektóre uszkodzenia narządu ruchu stanowią przeszkodę w poznawaniu przedmiotów, powodują zmniejszenie ilości stymulujących rozwój bodźców. Dzieci z wrodzonym brakiem lub znacznego stopnia deformacją kończyn górnych mają duże problemy w manipulowaniu przedmiotami. Trzeba jednak zaznaczyć, że w procesie poznawczym dziecko może wykorzystać palce stóp, stopy, usta. Z pomocą dziecku mogą przyjść jego rodzice, dzięki działaniom których rozwój procesów poznawczych dziecka może przebiegać prawidłowo(por. Obuchowska, 1991, Pecyna , 2000).
W przypadku dzieci długotrwale unieruchomionych, co jest spowodowane uszkodzeniem narządu ruchu, podobnie jak u dzieci chorych przewlekle również występują zaburzenia rozwoju psychospołecznego. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy dziecko pozostawione jest samo sobie, gdy rodzic zapomina, że skoro dziecko nie może podejść do różnych przedmiotów, to należałoby je mu podać, gdy zaniechana jest próba uaktywnienia dziecka przy wykorzystaniu jego istniejących możliwości, w przypadku gdy rodzic nie podejmuje się procesu rehabilitacji dziecka. Potrzeba doznawania coraz to nowych wrażeń, szczególnie u małego dziecka jest tak silna, że jej niezaspokojenie jest czynnikiem blokującym rozwój psychofizyczny. Dzieci niepełnosprawne ruchowo(podobnie jak dzieci chore przewlekle) nie mają możliwości uczestniczenia w aktywności rówieśniczej jaką jest zabawa ruchowa. Brak np.: wykształconej rączki może eliminować dziecko z wielu zabaw tego typu. Zostaje zatem ograniczony z jednej strony dopływ bodźców społecznych wynikających ze współzawodnictwa, a z drugiej, dziecko zostaje pozbawione możliwości uczenia się pewnych reguł społecznych i zachowań interpersonalnych w obrębie grupy rówieśniczej. Wczesna izolacja dziecka niepełnosprawnego ruchowo, tak jak u dzieci chorych, długotrwale hospitalizowanych, rzutuje negatywnie na rozwój wrodzonej potrzeby kontaktu emocjonalnego oraz na inne cechy tworzące strukturę prawidłowej osobowości(por. Obuchowska, 1991, Pecyna, 2000).
Szczególnie trudna wydaje się być sytuacja dziecka, które doznaje nagłego uszkodzenia fizycznego. Następuje całkowita dezorientacja, co do własnych możliwości w różnych sytuacjach dnia codziennego. Nagłe doznanie niepełnosprawności, tak jak informacja o chorobie przewlekłej, wpływa dezorganizująco na wyższe struktury psychicznej regulacji, w tym właśnie na obraz siebie, poczucie akceptacji własnej osoby. Konsekwencje zaburzeń sytuacji psychospołecznych dotyczą także relacji dziecka z rówieśnikami, jego poczucia przynależności do grupy i adekwatności do wymagań, które w sposób naturalny narzuca swoim członkom. Dziecko nie mogąc sprostać oczekiwaniom grupy, w której funkcjonowało, wskutek obniżonej sprawności psychomotorycznej przeżywa poczucie różnicy, co prowadzi do deformacji struktury cech jego osobowości. W psychice dziecka mogą powstać różnego rodzaju zranienia, które charakteryzując objawami można sprowadzić do dwóch faz: ostrej i adaptacji. W fazie ostrej dominuje rozpacz, dezorganizacja zachowania, zaburzenia emocjonalne począwszy od agresji na stanach lękowych i depresji kończąc. Natomiast faza adaptacji obejmuje cały okres leczenia i rehabilitacji, w którym ważną rolę odgrywają mechanizmy obronne oraz rola rodziców (szczególnie matki), wzmacniających poczucie bezpieczeństwa(por. Pecyna, 2000).
Dzieci z dysfunkcją narządu ruchu są bardzo wrażliwe na opinie i sądy innych ludzi, nie lubią okazywanego im współczucia. Pragną, by zawsze odbierane były w sposób pozytywny. W swej świadomości pragną nawet, by traktowano je na równi z ich prawidłowo rozwijającymi się rówieśnikami (por. Arusztowicz, Bąkowski, 2001). Dzieci niepełnosprawne ruchowo uczęszczające do szkoły często robią wszystko, by być prymusami, by nauczyciele i rodzice byli z nich zadowoleni i dumni. Zawsze grzeczni, zdyscyplinowani. Starają się wykorzystać wszystkie swoje możliwości umysłowe w pracy nad rozwojem własnej struktury osobowości, co może być przejawem kompensacji. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że samo przyjęcie i uczęszczanie dziecka z dysfunkcją narządu ruchu do szkoły masowej rzadko jest problemem. Pozwala na to specyficzna organizacja szkół, dostosowanie infrastruktury, tworzenie klas integracyjnych itd. Natomiast w przypadku dziecka z chorobą przewlekłą wymagającą hospitalizacji często organizowane jest nauczanie indywidualne, które wyklucza kontakt dziecka z rówieśnikami a ogranicza go najczęściej tylko do osób dorosłych (por. Obuchowska 1991, Pecyna, 2000) (choć nie jest wykluczone uczęszczanie dziecka chorego przewlekle do szkoły masaowej).
Większość specjalistów wskazuje na ujemne skutki wynikające z długotrwałego unieruchomienia i izolacji od otocznia dziecka chorego przewlekle i dziecka niepełnosprawnego ruchowo. Należy jednak wskazać, że spora część dzieci chorych w okresie hospitalizacji czyta książki, rozwiązuje krzyżówki, podejmuje gry dydaktyczne i zabawy konstruktywne. Chętnie słuchają radia, nagrań literackich i muzycznych, oglądają programy telewizyjne. Dziecko unieruchomione może ukierunkować swoją aktywność na dostępne mu formy zainteresowań i skutecznie je rozwijać. W ten sposób poszerza swój zasób wiedzy i wzbogaca się intelektualnie poprzez aktywizacje procesów poznawczych. Znane są przypadki dzieci przewlekle chorych i niesprawnych ruchowo z wysoko rozwiniętymi uzdolnieniami realizowanymi niekiedy w specyficzny sposób (malowanie ustami lub stopą przez dziecko z porażeniem mózgowym).
Dzieci długo unieruchomione mają dużo czasu na analizę własnych i cudzych przeżyć oraz na formułowanie swoich myśli, spostrzeżeń i sądów. W wyniku tego przy normie intelektualnej zdolne są do pogłębionego ujmowania wielu spraw i dojrzałej refleksji. Niektóre zdają się być starsze wiekiem i poważniejsze od swoich rówieśników. Często kontakty koleżeńskie opierają na głębszej więzi, na wspólnocie zainteresowań(por. Maciarz, 1998).
Literatura przedmiotu dowodzi, że każda choroba powoduje w pewnym stopniu ograniczenie psychoruchowe dziecka. Dzieci chore przewlekle zbliża do dzieci z dysfunkcją narządu ruchu fakt, iż często stają przed koniecznością leżenia w łóżku, bywają całkowicie unieruchomione, długotrwale hospitalizowane. Ich rozwój ruchowy bywa zakłócony, często występuje wzmożona męczliwość fizyczna. Jak wykazałam powyżej zakłócenie rozwoju ruchowego wpływa na zmiany w rozwoju psychoemocjonalnym w obu przypadkach dzieci. Pojawiają się opóźnienia w rozwoju umysłowym, zaburzenia emocjonalne, problemy w rozwoju osobowości i w nawiązywaniu trwałych i zadawalających relacji z rówieśnikami. Dzieci przewlekle chore i niepełnosprawne ruchowo przeżywają podobne rozterki i problemy. Równocześnie stają bezradne i zagubione w obliczu choroby. Szczególnie w trudnej sytuacji znajdują się dzieci młodsze, przedszkolaki, które znajdują się na początku poznawania świata, zdobywania doświadczeń, u których aktywność ruchowa spełnia ogromną rolę w rozwoju psychoemocjonalnym. W związku z powyższym jakże istotna jest rola wielozmysłowej rehabilitacji i działań zaradczych rodziców i specjalistów rekompensujących braki dziecka chorego przewlekle i z niepełnosprawnością ruchową (por. Pecyna, 2000).


Bibliografia:
1. Arusztowicz B., Bąkowski W., Dziecko niepełnosprawne z dysfunkcją narządu ruchu, Kraków 2001
2. Maciarz A., Psychoemocjonalne i wychowawcze problemy dzieci przewlekle chorych, Kraków 1998
3. Maciarz A., Dziecko przewlekle chore w roli ucznia, Kraków 1998
4. Maciarz A., Dziecko długotrwale chore. Poradnik Opiekuńczo-Wychowawczy, Zielona Góra 1996
5. Pecyna M., Dziecko i jego choroba, Warszawa 2000
6. Obuchowska I., (red.), Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, Warszawa 1991

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 1190
 
   Komentarze
Jeszcze nie ma żadnych komentarzy, Twój może być pierwszy!

Dodaj komentarz
  Barometr
1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0
  Publikacje

Nowe zasady publikacji
Szukaj autora i tytuł
Ostatnio dodane materiały
Ranking publikacji 
Najczęściej zadawane pytania
  Twoje konto
Zaloguj się
Załóż konto
Zapomniałem hasła
  Forum
Nauczyciel - awans zawodowy
Matura
Korepetycje
Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam


O Profesorze - Napisz do Nas - Reklama - Polityka prywatności - Najczęściej zadawane pytania - Zgłoś błąd

2000-2014