Zarys stanu badań nad czytelnictwem młodzieży
Przez czytelnictwo rozumie się najczęściej czytanie utworów drukowanych,
książek, pism. Wincenty Okoń w "Słowniku pedagogicznym" pod hasłem tym
zamieszcza następujące wyjaśnienie: "jest to jedno z bardzo ważnych źródeł
oddziaływania na osobowość dzieci, młodzieży i dorosłych" [1]. "Encyklopedia
współczesnego bibliotekarstwa polskiego" definiuje "to pojęcie" jako: "proces
społecznej komunikacji, w którym książka stanowi narzędzie przenoszenia kultury
za pomocą symboli" [2]. Józef Pieter w książce "Czytanie i lektura" określa
"czytelnictwo" jako: "społeczne zjawisko dostępu do lektury, rozpowszechnianie
jej, korzystania z niej" [3].
Badania czytelnictwa literatury są drogą poznania czytelnika. Są, więc ważne dla
autora, wydawcy, pedagoga, jak i tych wszystkich, którzy przez wartościową
książkę chcą dotrzeć do odbiorcy i kształtować jego nie zawsze pozytywnie
ukierunkowane zainteresowania czytelnicze. Warto podkreślić, że tego rodzaju
badania wchodzą w zakres badań czytelniczych rozumianych jako "zespół zagadnień
związanych ze stosunkiem czytelnika do książki" [4].
Polskie badania nad czytelnictwem dzieci i młodzieży mają kilkudziesięcioletnią
historię. Koncentrowały się one głównie na poznaniu "...czynników wpływających na
zainteresowania czytelnicze, doboru lektury i jej pedagogicznego oddziaływania,
równie nad kryteriami wyboru lektury w zależności od rodzaju środowiska
społecznego, pozycji materialnej czytelnika, zakresu i zasięgu oddziaływania
bibliotek różnych sieci" [5].
W latach 1958-1968 czytelnictwem dzieci i młodzieży zajął się Zakład Literatury
i Czytelnictwa Dzieci i Młodzieży przy Katedrze Pedagogiki Ogólnej Uniwersytetu
Warszawskiego. Zakład kierowany był początkowo przez T. Parnowskiego, a
następnie przez A. Przecławską. W ramach Zakładu były prowadzone badania nad
zagadnieniem wpływu literatury pięknej i popularnonaukowej na kształtowanie się
i rozwój zainteresowań dzieci i młodzieży[6].
Drugim ważnym ośrodkiem zajmującym się czytelnictwem dzieci i młodzieży był
Uniwersytet Poznański, gdzie od 1956 roku prowadziła badania Maria Walentynowicz.
Dotyczyły one zasięgu i aktywności czytelnictwa, czynników je warunkujących i
kształtowania się kultury czytelniczej w poszczególnych fazach rozwoju
psychicznego człowieka[7].
Motywy czytania książek, kierunki zainteresowań, ulubiony bohater utworu
literackiego stały się przedmiotem badań Ireny Leparczyk w Łodzi i Romany Miller
w Gdańsku [8].
Dotychczasowe ustalenia z badań nad czytelnictwem młodzieży w Polsce dotyczyły
przede wszystkim czytelnictwa literatury pięknej. Badania nad czytelnictwem
literatury niebeletrystycznej nie były przedmiotem większego zainteresowania
[9].
Anna Przecławska w pracy "Książka, młodzież i przeobrażenia kultury", omawia w
zarysie badania prowadzone pod jej kierunkiem, które miały na celu
zarejestrowanie przemian kulturowych związanych z procesami industrializacji w
rejonie Płocka w latach 1962-1965. Badaniami objęto młodzież klas V -VII ze
środowiska miejskiego i wiejskiego z rejonu Płocka. W Płocku natomiast, oprócz
młodzieży szkół podstawowych, badano również czytelnictwo w dwóch liceach
ogólnokształcących, dwóch technikach zawodowych, w liceum dla wychowawczyń
przedszkoli oraz w dwóch zasadniczych szkołach zawodowych. Materiał badawczy
stanowiły wyniki obserwacji, analizy dokumentacji i ankiety. Ze względu na wiek
i typy badanych szkół zastosowano trzy odmienne rodzaje ankiet: dla uczniów
szkół podstawowych, dla uczniów szkół średnich typu maturalnego i dla uczniów
zasadniczych szkół zawodowych. Celem omawianych badań było ustalenie wpływu
procesów uprzemysłowienia rejonu Płocka na zainteresowania kulturalne młodzieży
szkół podstawowych i średnich [10]. Porównując wyniki badań z lat 1962 i 1965 A.
Przecławska stwierdza, że... obraz zainteresowań książkami beletrystycznymi w
środowiskach uczniów szkół średnich i zasadniczych zmienił się bardzo niewiele.
Jedyną wyraźną zmianę stanowi znaczne obniżenie wskaźnika procentowego dla
zainteresowań beletrystyką historyczną, ale tylko w szkołach typu
maturalnego[11]. Autorka zauważa w tych szkołach wzrost zainteresowania
literaturą popularno-naukową i spadek zainteresowania pozycjami
beletrystycznymi. Natomiast wśród uczniów zasadniczych szkół zawodowych
dostrzega tendencje do zawężenia się zainteresowań zarówno beletrystycznych jak
i popularnonaukowych[12].
Podsumowując wyniki przeprowadzonych badań stwierdza, że obraz czytelnictwa
młodzieży tych szkół, zakres zaspokojenia jej zainteresowań czytelniczych,
niewiele się zmienił w ciągu czterech lat badań.
Na temat czytelnictwa młodzieży wypowiada się także Bolesław Pękala w artykule
"Z badań nad zainteresowaniami czytelniczymi młodzieży technikum" [13], który
zamieszczony jest w Studiach Filologicznych z 1975 roku.
Badaniami objęto 64 uczniów Technikum Mechanicznego. Liczba badanych nie jest
zbyt duża, pozwala jednak wyciągnąć ogólniejsze wnioski o czytelnictwie uczniów
szkół tego typu. Badaną grupę traktowano jako reprezentatywną. Jak wynika z
badań, największe zainteresowanie zdobyła literatura przygodowo-podróżnicza (34%
ogółu przeczytanych pozycji).
Od kilku lat obserwujemy fenomen Harry'ego Pottera. Magazyn księgarski z połowy
2002 roku, odnotował, że książki z Harr'ym Porterem osiągnęły w świecie sprzedaż
130 milionów egzemplarzy i wydano je w pięćdziesięciu językach. Możemy mówić o
sukcesie [14].
Ze względu na niewielką liczbę przeprowadzonych badań czytelniczych, istnieje
potrzeba kontynuowania i poszerzania tego rodzaju badań.
Bibliografia.
1. Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego. Pod red. K.
Głombiowskiego, B. Świderskiego, H. Więckowskiej. Warszawa 1976.
2. Goriszowski W.: Książka a wychowanie. Katowice 1973.
3. Klukowski B.: Książka w świecie współczesnym. Warszawa 2003.
4. Okoń W.: Słownik pedagogiczny. Warszawa 1981.
5. Pękala B.: Z badań nad zainteresowaniami czytelniczymi młodzieży technikum.[W:]
Studia Filologiczne 1975.
6. Pięter J.: Czytanie i lektura. Katowice 1960.
7. Przecławska A.: Książka, młodzież i przeobrażenia kultury. Warszawa 1967.
Przypisy:
1. W. Okoń: Słownik pedagogiczny. Wyd. 2 zm. Warszawa 1981 s.46.
2. Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego. Pod red. K.
Głombiowskiego, B. Świderskiego, H. Więckowskiej. Warszawa 1976 s.94.
3. J.Pieter: Czytanie i lektura. Katowice 1960 s. 26.
4. Ibidem, s.26.
5. Wł. Goriszowski: Książka a wychowanie. Katowice 1973 s.21.
6. Ibidem, s.22.
7. Ibidem, s. 23.
8. Ibidem, s. 24.
9. A. Przecławska: Książka, młodzież i przeobrażenia kultury. Warszawa 1967
s.83.
10. Ibidem, s. 85-118.
11. Ibidem, s.119.
12. Ibidem, s. 121.
13. B. Pękala: Z badań nad zainteresowaniami czytelniczymi młodzieży
technikum.[W:] Studia Filologiczne 1975 z 2, s.118-120.
14. B. Klukowski: Książka w świecie współczesnym. Warszawa 2003 s. 64 -65.
Opracowanie: Ewa Szydłowska
2000-2012
