AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Joanna Michałowska
Religia, Artykuły

Obraz Boga w Starym Testamencie

- n +

Obraz Boga w Starym Testamencie

Ogólnym tematem Biblii jest dialog Boga z człowiekiem.[1] Dialog ten wynika z relacji stworzenia do Stwórcy. Pan Bóg jednak pozostaje zawsze głównym tematem Biblii, która nam Go objawia i z tego względu jest nie tylko księgą Boga, ale także księgą o Bogu.[2] Bóg objawia się na kartach Biblii jako działający w historii, jako kierujący losami ludzi. To świadectwo Biblii o Bogu nie ma charakteru refleksji doktrynalnej ani teoretycznego pouczenia, dopiero w trakcie tego swoistego dialogu, jakim jest dialog Bóg - człowiek stają się oczywiste najważniejsze przymioty Jahwe, Boga Izraela.[3] Stąd możliwe staje się poznanie przymiotów Boga przez obserwacje dziejów Izraela zawartych w Starym Testamencie. "Objawienie się Boga w Starym Testamencie nosi wszelkie cechy rozwijającej się historii zbawienia, jej dynamiki i wielokierunkowości. To, co Stary Testament mówi o Bogu jest najbardziej uchwytne w Jego działaniu wśród ludu wybranego". [4]

Księgi Starego Testamentu nie stanowią systematycznego wykładu o istocie Boga lub Jego przymiotach, ale pokazują, że Bóg jest obecny i działa we wszechświecie, otaczając opieką ziemię i człowieka.[5] Swoją obecność pośród Izraela Bóg ukazywał i objawiał za pośrednictwem specjalnie wybranych mężów, którzy prawdę o Nim przekazywali według swoich ograniczonych możliwości, byli przecież mimo wszystko tylko ludźmi, stąd ich obraz Boga w wielu wypadkach będzie skromnym obrazem, nie zawsze w pełni odpowiadającym rzeczywistości.[6] W narodzie wybranym Bóg mówi o sobie przez natchnione refleksje wielkich tradycji teologicznych, przez słowo prorockie, przez wizje, ale mówi również przez teofanie, czyny spełniane Jego mocą, nade wszystko przemawia jednak przez samą historię.[7] Poszczególne księgi stosownie od potrzeby, w zależności od okresu powstania, rodzaju literackiego i środowiska teologicznego, podkreślają różne aspekty Bożej działalności i Bożych przymiotów. [8] "Stąd nie łatwo wytyczyć prostą linię rozwojową starotestamentalnej nauki o Bogu. (...) Niektóre księgi, szczególnie późniejsze, nie mówią wcale bezpośrednio o Nim, ale posługują się omówieniami, obrazami, a zwłaszcza alegorią (Księga Estery, Pieśni nad pieśniami)". [9] Taka postać rzeczy sprawia, że obraz Boga w Starym Testamencie kształtuje się bardzo powoli. Obraz ten oczyszcza się z licznych antropomorfizmów stosowanych często przez proroka lub innego rzecznika objawienia Bożego.[10] "Oczyszcza się [też] z różnych politeizmów, aż osiągnie idealną postać w nauczaniu ewangelisty Starego Testamentu, wielkiego proroka Izajasza. Wydaje się, że każda księga dorzuca jakiś nowy szczegół do ogólnego obrazu Boga, a szczegół ten jest po większej części uwarunkowany danymi natury historycznej, geograficznej, religijnej czy nawet politycznej". [11]

Długi okres krystalizowania się właściwego obrazu Boga Starego Testamentu był spowodowany nie tylko koniecznością jego oczyszczania się. Powolność jego kształtowania się mogła wynikać z tego, że chociaż księgę tę pisali ludzie pod natchnieniem Bożym, to jednak ono nie zmieniło ich naturalnych danych. Oznacza to, że: "Obraz Boga namalowany przez nich na kartach Biblii nosi na sobie zarówno piętno czasów, w których oni żyli, jak również poziomu intelektualnego i duchowego, jaki reprezentowali.[12] Stąd inaczej ukazuje obraz Boga przedstawiciel tradycji jahwistycznej czy elohistycznej, a jeszcze inaczej przedstawiony jest przez deuteronomistę bądź też autorów Kodeksu Kapłańskiego". [13]

Autorzy ksiąg Starego Testamentu byli jednak zgodni co do tego, że Bóg istnieje i był to dla nich fakt bezsporny. Ateizm był rzeczą zupełnie obcą i nieznaną religijnej myśli Narodu Wybranego podobnie jak i innym starożytnym ludom semickim.[14] Wiara w istnienie Boga leży u podstaw całej nauki Starego Testamentu, prawda ta głęboko tkwi w świadomości autorów poszczególnych ksiąg. Dlatego też nie odczuwają oni potrzeby udowadniania, iż Bóg istnieje. [15] "Poznać Boga, nie znaczy to w Starym Testamencie dowiedzieć się o Jego istnieniu, ale uznać Jego potęgę, dobroć, panowanie (Pwt 11, 2-8; Iz 41, 20; Oz 11, 3), i stąd podporządkować się w duchu bojaźni i miłości Jego woli objawiającej się w Prawie Mojżeszowym".[16] Oczywistość istnienia Boga wynikała też dla każdego Izraelity z faktu, że Bóg sam się objawił: rozmawiał z Abrahamem (Rdz 18, 1nn), powołał Mojżesza (Wj 3, 14), wyprowadził naród z niewoli egipskiej (Wj 15, 1-18), stale dawał dowody swojego działania i istnienia.[17] "Bóg dał się ludziom poznać ukazując się im i przemawiając do nich (Wj 3, 2nn; 6, 3; 33, 11), lub objawiając im swą wszechmoc (Iz 19, 21)". [18]

W rozważaniu kwestii istnienia bądź nieistnienia Boga w oparciu o księgi Starego Testamentu jedyny wyjątek stanowi Księga Mądrości. "Niektórzy egzegeci są zdania, że Księga Mądrości (Mdr 13, 1-9) zajmuje się jednak dowodem na istnienie Boga, kiedy mówi że:" głupi z natury są wszyscy ludzie, którzy nie poznali Boga i z dóbr widzialnych nie zdołali poznać tego, który jest, patrząc na dzieła nie poznali Stwórcy ".[19] Wielu współczesnych egzegetów jest zdania, że tekst ten wypowiedziany w kontekście sytuacji historycznej (szerzącego się bałwochwalstwa), miał tylko podkreślić potęgę i wszechmoc Boga jako Stwórcy i Pana, Jego piękno i majestat, w porównaniu z pięknością stworzonego świata, ale nigdy autor tego tekstu nie miał zamiaru przy jego pomocy udowadniać istnienia Boga.[20]
Istnienie Boga nie mogło być nigdy przedmiotem dyskusji." Nawet stwierdzenia występnych, o których czytamy w psalmach (Ps 14, 1 i Ps 53, 2): "Rzekł głupi w sercu swoim: nie ma Boga", nie zamierzały przeczyć Jego realnemu istnieniu, lecz podkreślały Jego obecność w życiu ludzkim ".[21] Stwierdzenia te były jedynie postawieniem pod znakiem zapytania ingerencji Boga w świecie. Ingerencji, której nie dostrzegali owi" głupi "nie z powodu jej braku, ale z powodu ich bezbożności. [22] Przeciętny Izraelita nie szukał jednak uzasadnienia wiary w istnienie Boga, ale zadawał pytania czym jest Bóg, jakie są Jego cechy? [23]

Konsekwencją pytania o istotę Boga było pytanie o to, czy On jest jeden, czy jest ich wielu? Na to pytanie księgi Starego Testamentu dają konkretną odpowiedź. Punktem wyjścia ich wypowiedzi jest przeświadczenie o istnieniu jednego, jedynego Boga. [24] Mówiąc o Bogu" jednym "lub" jedynym "współczesna teologia rozumie ten przymiot przede wszystkim w sensie bezwarunkowego wykluczenia innych bóstw, a zwrócenie się ku monoteizmowi. [25]

Monoteizm to najbardziej charakterystyczna cecha nauki Starego Testamentu o Bogu. [26] Odróżniał on wiarę Izraela od wszystkich religii starożytnego świata, które generalnie były religiami politeistycznymi. [27]" Bibliści i religioznawcy podkreślają jednoznacznie, że monoteizm izraelski jest w starowchodnim świecie zjawiskiem wyjątkowym nie posiadającym żadnych analogii w innych religiach ".[28] W świetle wiary musi być on uznany jako wynik nadprzyrodzonej ingerencji samego Boga. [29]

W historii Narodu Wybranego obserwuje się trwanie ustawicznej walki o zachowanie czystości monoteizmu. Obserwuje się też z biegiem historii coraz wyraźniejszy rozwój wiary w jedynego Boga aż do pełnej radykalizacji w okresie judaizmu. " ŤJeden, jedynyť objawiający się najpierw Mojżeszowi, potem na Synaju całemu Izraelowi, Jahwe potwierdza swoje poprzednie objawienia się patriarchom, dając podstawy bezwzględnego monoteizmu: tylko Jahwe, Bóg Izraela jest rzeczywiście Bogiem (Wj 15, 11; 20, 3; Pwt 33, 26n) ". [31] Według religii Starego Testamentu wiara w jedynego Boga to kult Boga niewidzialnego, niezwiązanego z żadną świątynią, ani posągiem, przewyższający mocą wszystkie siły ziemskie i ponadświatowe.[32] Stąd żadna potęga w niebie, na ziemi lub świecie podziemnym nie ma prawa do jakiegokolwiek kultu. Jest to pierwsze przykazanie Dekalogu: " Nie będziesz miał bogów cudzych obok mnie "(Wj 20, 3).[33] Tak jednak sformułowane przykazanie pozwala przypuszczać, że mimo monoteizmu izraelskiego sięgającego swych początków czasów patriarchów, Izraelici[34] mieli duże skłonności do bałwochwalstwa. [35] Bałwochwalstwo Narodu Wybranego polegało na oddawaniu czci innym bóstwom poza Bogiem Jahwe. Przymierze zawarte na Synaju podkreśliło wyłączność Boga Jahwe, której odpowiadało jedyne w swoim rodzaju stanowisko ludu Bożego: On ma być jedynym ich Bogiem oni zaś Jego ludem (Pwt 29, 11-12; Jr 31, 33b). [36]

Pojęcie jedynego Boga kształtowało się w Narodzie Wybranym dość długo. [37] Wielką rolę w tej sprawie odegrali prorocy. Kwestie jedyności Boga kończy jednoznacznie wypowiedź Deutero-Izajasza:" Ja jestem Jahwe i oprócz mnie nie masz innego Boga, Bóg sprawiedliwy i zbawiający nie istnieje poza mną "(Iz 45, 21). [38]

Monoteizm nie był całkiem obcym zjawiskiem pogańskiego świata tarożytności, jednak monoteizm biblijny opierał się mocno o przymiot transcendencji Boga.[39] " Stary Testament przedstawił Boga jako transcendentnego, to jest różnego od świata i nieskończenie przewyższającego świat, co było wynikiem absolutnej suwerenności i wolności Boga ".[40] Przymiot transcendencji Boga podkreślony przez Deutero-Izajasza pokazuje, że Ten, który jest Pierwszym i Ostatnim nie może mieć obok siebie i poza sobą istoty, do której można by Go porównać, a poza Nim i wobec Niego wszystko okazuje się znikome (Iz 44, 6-8; 43, 10-13; 44, 7-8; 45, 5-6). [41]

Transcendencja Boga wiąże się z Jego absolutną świętością." W Bogu wszystko jest święte: Jego imię (Am 2, 7; Iz 57, 17), Jego osoba (Am 6, 8), Jego Królestwo (Wj 19, 6), Jego słowa (Jr 23, 9; Ps 105, 42) ". Bóg sam mówi o swojej świętości: " przysięgam na swoją świętość "(Am 4, 2)," Bogiem jestem nie człowiekiem; pośrodku ciebie jestem Ja - Święty "(Oz 11, 9), ale jednocześnie promieniowanie tej świętości czyni świętym Jego lud (Wj 19, 6). [43] Pan Bóg przez swoją świętość sprawia, że również wszystko co z Nim ma kontakt jest święte. Dlatego święty Bóg napełniał zawsze lękiem tych, którzy się z Nim spotykali. [44]

Izajasz mówi o Bogu:" Jest wysoki i wzniosły, którego stolica jest wieczna a imię święte "(Iz 57, 15). Słowa te sugerują, że Bóg poza świętością kryje w sobie takie przymioty jak: potęga, wieczność (Ba 4, 10. 20), ponadczasowość (Ps 90, 2; 102, 27-28), wszechmoc.[45]" Wzmianki o wszechmocy Boga są już w najstarszych tradycjach: jahwistycznej i elohistycznej. Wszechmoc swoją objawił Jahwe wyprowadzając Izraelitów z Egiptu czy przeprowadzając ich przez Morze Czerwone (Wj 15, 1-18), dał wiele jej dowodów stwarzając świat i wszystko, co na nim istnieje (Rdz 1, 1-2, 24) ". [46]

Wszystkie te przymioty mają wielkie znaczenie w poznaniu obrazu Boga, jednak trzeba zwrócić uwagę, że choć Bóg jest transcendentny, święty, wszechmocny to nie stoi to na przeszkodzie temu, by być równocześnie Bogiem bliskim człowiekowi i interesującym się jego losem. Bliskość tą najbardziej obrazuje relacja Stwórcy do swego stworzenia.

Prorok Izajasz rozwija koncepcję Boga Stworzyciela i Ojca ludzkości, który niczego nie pragnie oprócz zbawienia człowieka. [47] Główne myśli o Bogu - Stwórcy zawarte są w dwóch opowiadaniach o stworzeniu, które podkreślają, że Pan Bóg jest stwórcą świata, którego centrum i koroną jest człowiek. [48] Uwielbienie dla Boga - Stwórcy znajduje swoje miejsce w Psalmach [49] (szczególnie Ps 8 i 104) i u proroków (np.: Iz 45, 7; Ez 21, 35; Am 5, 8), którzy podkreślają też, że Bóg nadal opiekuje się stworzonym światem zapewniając mu właściwe warunki dla istnienia i rozwoju. [50]

Na podstawie myśli o nieustannej opiece Bożej rozwinęła się, zwłaszcza w okresie niewoli, idea Boga - Wybawiciela. Myśl tę rozwija szczególnie Deutero-Izajasz. " W argumentacji Deutero-Izajasza fakt stworzenia jest podstawą wiarygodności wielkich obietnic zbawienia. (...) Tak jak "na początku" (por. Iz 45, 5-8. 11-13. 18-25), tak i teraz żadna moc nie może przeszkodzić Bogu, który wybrał Izraela i nadal się nim opiekuje, ponieważ jest Panem, Twórcą, Budowniczym tego świata (por. Iz 45, 12-13) ". [51]

Prorok Izajasz wprowadza w użycie określenie Boga jako Ojca (por. Iz 63, 16; 64, 7n). W przymiocie Bożego Ojcostwa podkreślił element miłości, serdeczności i troski Boga, zarówno o cały naród, jak i o poszczególnego człowieka." Bóg jest Ojcem wszystkich ludzi jako ich Stwórca i jako dawca życia, który uczynił człowieka na swój obraz, podobnego do siebie (por. Rdz 1, 26-27) ".[53] Imię " Ojciec "w odniesieniu do Boga było jednak stosowane bardzo ostrożnie. Ojcostwo Boga pojmowano najczęściej z myślą o całym Izraelu lub jakiejś grupie, bądź też z myślą o królu. Dopiero księgi mądrościowe przyznają nielicznym Izraelitom prawo do określenia Boga mianem Ojca. [54]

Zwrócenie uwagi na obraz Boga Stwórcy, Wybawiciela, troskliwego Ojca podsuwa konieczność zauważenia, że Bóg Starego Testamentu ma charakter osobowy. Bóg jako osoba posiada cechy osoby ludzkiej. Ma: twarz, ręce, oczy, serce, ale także bogate życie emocjonalne, wewnętrzne, intelektualne i duchowe. [55] Jednak przedstawienie Boga z cechami osoby ludzkiej nie oznaczało, że jest On człowiekiem (por. Oz 11, 9). [56]

Pojęcie Boga osobowego wiąże się z pojęciem Boga żywego ukazanego na kartach Starego Testamentu." Treść tej prawdy zdaniem wielu współczesnych egzegetów mieści się w słynnej formule "Jestem, który jestem" (Wj 3, 14), wypowiedzianej przez Boga do Mojżesza w chwili jego powołania ". [57] Prawda o Bogu żywym pociąga za sobą kolejną prawdę, że Bóg jest tym, który daje życie (por. Jr 38, 16). [58]

Bogatą gamę przymiotów Bożych składających się na obraz Boga w Starym Testamencie dopełnia sprawiedliwość i miłosierdzie Boże. Sprawiedliwość Boża opierała się przede wszystkim na Przymierzu. Podkreślała ona powagę zobowiązań wypływających z tego Przymierza. Sprawiedliwość ta miałaby dokonać sądu wobec tych, którzy by to Przymierze naruszyli (por. Iz 10, 22). [59]

Pojęcie Bożej sprawiedliwości przechodziło swą ewolucję. Od początku odczytywane ono było bardziej jako wyraz dobroci Boga względem stworzeń niż wymierzanie kary. Natomiast u Deutero-Izajasza jest ono nawet często synonimem miłosierdzia i wierności Boga. Bóg jest sprawiedliwy, gdy okazuje miłosierdzie i urzeczywistnia w swej dobroci daną kiedyś obietnicę (por. Iz 46, 13; 51, 6; 59, 9). [60]

Miłosierdzie Boga Starego testamentu najpełniej przedstawione jest w obrazach rodzinnej litości i miłości. Obrazy te, to ujęcie miłosierdzia wypływającego z miłości oblubieńczej Boga (por. Oz 2, 21; 2, 25; Iz 54, 8-10; 54, 4-6) i miłości ojcowskiej Boga (por. Oz 11, 8; Jr 31, 15-20; Iz 63, 7). [61]

Obraz Boga miłosiernego byłby niepełny, gdyby zabrakło w nim przebaczenia. Pedagogika Boga w stosowaniu przebaczenia polegała najczęściej na zawieszeniu kary za grzechy (por. Wj 32, 34; Am 5, 15), choć u proroków widać, że nawet ją daruje (por. Jr 3, 12; Ez 18, 23n; Oz 11, 8n). Metoda zawieszania kary była wynikiem miłości Boga do człowieka: dając człowiekowi możność zdobycia się na skruchę, kary zsyła stopniowo i pokazuje, gdzie tkwi istota grzechu (por. Mdr 11, 32 - 12, 2).[62]

Na obraz Boga Starego Testamentu składa się wiele Jego cech i przymiotów, określanych i opisanych przez tych, którzy otrzymali od Niego objawienie. Tę wielość i różnorodność określeń Boga można po części wytłumaczyć tym, że sam Bóg nie chciał w pełni przed ludźmi odkryć swojego oblicza (por. np.: Pwt 4, 12).[63] Inna sprawa to kwestia ograniczoności ludzkiego języka i słabość myśli. " Wypowiedzi biblijne na temat osoby Bożej niewątpliwie opierają się o objawienie, o słowo samego Boga o sobie, ale ponieważ to słowo Boże zostało ubrane w szatę słowa ludzkiego, dlatego już przez to zostało w pewien sposób zniekształcone ".[64]

Pełnię obrazu Boga pokazuje dopiero Nowy Testament, gdzie Bóg objawia się w pełni w Jezusie Chrystusie.

Bibliografia
Filipiak M., Bóg Starego Testamentu - Zbawca i Stwórca, w: W kręgu Dobrej Nowiny, red. J. Szlaga, Lublin 1984,
Filipiak M., Jahwe" Starego Testamentu, Znak 28 (1976),
Grelot P., Obecność Boga i jedność z Bogiem w Starym Testamencie, Conc 4 (1968),
Grzybek S., Rozwój idei Boga w Starym Testamencie, CzST 1 (1973),
Grzybek S., Rozwój idei Boga w Starym Testamencie, w: Bóg, Dekalog, Błogosławieństwa, Modlitwa, red. A. Święcicki, Kraków 1977,
Guillet J., Bóg, w: Słownik teologii biblijnej, red. X. L. Dufour, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1990,
Jankowski A., Bóg, w: Katolicyzm A - Z, red. Z. Pawlak, Łódź 1989,
Lipiński E., Istnienie Boga według ksiąg Starego Testamentu, RBL 13 (1960)
Pawłowicz Z., Starotestamentowe założenia nauki Jezusa o Bogu, HD 51: 1982,
Romaniuk K., Księga Mądrości. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Poznań - Warszawa, 1969,
Romaniuk K., Sprawiedliwość i miłość jako przymioty Boże, RBL 17: 1964,
Stachowiak L., Bóg w pismach starotestamentalnych i literaturze międzytestamentalnej, w: Aby poznać Boga, red. Bp B. Bejze, Warszawa 1974,
Stachowiak L., Bóg - w Starym Testamencie, w: Encyklopedia Katolicka, Lublin 1976, t. II, kol. 902
Stachowiak L., Stary Testament o Bogu jedynym, transcendentnym i osobowym, w: W kręgu Dobrej Nowiny, red. J. Szlaga, Lublin 1984,
Tułodziecki S., Miłosierdzie Boże w Starym Testamencie, Poznań 1992,
Warzecha J., Ojcostwo Boga w Piśmie świętym, Com 2: 1982 nr 1,
Zuberier A., Bóg, w: Słownik teologiczny, Katowice 1985,
Przypisy:

1. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, w: Encyklopedia Katolicka, Lublin 1976, t. II, kol. 902.
2. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga w Starym Testamencie, w: Bóg, Dekalog, Błogosławieństwa, Modlitwa, red. A. Święcicki, Kraków 1977, s. 11.
3. Por. L. Stachowiak, Stary Testament o Bogu jedynym, transcendentnym i osobowym, w: W kręgu Dobrej Nowiny, red. J. Szlaga, Lublin 1984, s. 111.
4. L. Stachowiak, Bóg w pismach starotestamentalnych i literaturze międzytestamentalnej, w: Aby poznać Boga, red. Bp B. Bejze, Warszawa 1974, s. 155.
5. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga w Starym Testamencie, CzST 1 (1973), s. 51.
6. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 11.
7. Por. L. Stachowiak, Bóg w pismach, dz. cyt., s. 156.
8. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 902.
9. L. Stachowiak, Bóg w pismach, dz. cyt., s. 156.
10. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 903.
11. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 12.
12. S. Grzybek, Obraz Boga w Starym Testamencie, RBL 30: 1977, s. 2.
13. Por. Tamże, s. 2; Jahwista często przypisuje Bogu cechy ludzkie, Elohista przeciwnie próbuje Boga odantropomorfizować, Bóg deuteronomisty jest bardzo związany z historią narodu wybranego, a Bóg Kodeksu Kapłańskiego ujęty jest w kategorie myślenia teologicznego i filozoficznego.
14. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 902.
15. Por. E. Lipiński, Istnienie Boga według ksiąg Starego Testamentu, RBL 13 ( 1960), s. 193.
16. Tamże, s. 197; W oczach autorów Starego Zakonu jasne było, że cały świat doświadcza wprost działania Boga w przyrodzie i w historii.
17. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 5.
18. E. Lipiski, Istnienie Boga, art. cyt., s. 197.
19. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, art. cyt., s. 52.
20. Por. K. Romaniuk, Księga Mądrości. Wstęp, przekład z oryginału, komentarz, Poznań - Warszawa, 1969, s. 200 (cyt. za: S. Grzybek, Rozwój idei Boga w Starym Testamencie, w: Bóg, Dekalog, dz. cyt., s. 13).
21. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 902.
22. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 13.
23. Potwierdzenie tego zobaczyć można chociażby w scenie powołania Mojżesza (Wj 3, 13), kiedy ten pyta Boga co ma odpowiedzieć, kiedy zostanie zapytany i Jego imię. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 5.
24. Por. L. Stachowiak, Bóg w pismach, dz. cyt., s. 157.
25. Por. L. Stachowiak, Stary Testament o Bogu, dz. cyt., s. 113.
26. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 902.
27. Por. Z. Pawłowicz, Starotestamentowe założenia nauki Jezusa o Bogu, HD 51: 1982, s. 169.
28. Tamże, s. 169.
29. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 12.
30. Por. L. Stachowiak, Stary Testament o Bogu, dz. cyt., s. 113.
31. A. Jankowski, Bóg, w: Katolicyzm A - Z, red. Z. Pawlak, Łódź 1989, s. 36.
32. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 902.
33. Por. P. Grelot, Obecność Boga i jedność z Bogiem w Starym Testamencie, Conc 4 (1968), s. 546.
34. Bez watpienia kult jednego Boga objawiającego się i przemawiającego do wybranych ludzi sięga czasów Abrahama i jego potomków; zob. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 903.
35. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 10.
36. Por. L. Stachowiak, Bóg w pismach, dz. cyt., s. 157.
37. Od czasów Abrahama trwało to prawie dwanaście wieków; zob. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 16.
38. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 16.
39. Por. L. Stachowiak, Stary Testament o Bogu, dz. cyt., s. 122.
40. Z. Pawłowicz, Starotestamentowe, art. cyt., s. 170.
41. Por. L. Stachowiak, Stary Testament o Bogu, dz. cyt., s. 123.
42. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 13.
43. Por. J. Guillet, Bóg, w: Słownik teologii biblijnej, red. X. L. Dufour, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1990, s. 95.
44. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 14.
45. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 19.
46. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 19.
47. Por. tamże, s. 20.
48. Por. tamże, s. 21.
49. Psalmy szeroko obrazują przymioty Boga; zob. Obraz Boga w Psałterzu, red. A. Eckeman, KUL - Studia Teologiczne, t. III, Lublin 1982.
50. Por. Z. Pawłowicz, Starotestamentalne, art. cyt., s. 174.
51. M. Filipiak, Bóg Starego Testamentu - Zbawca i Stwórca, w: W kręgu Dobrej Nowiny, red. J. Szlaga, Lublin 1984, s. 103.
52. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 26.
53. A. Zuberier, Bóg, w: Słownik teologiczny, Katowice 1985, s. 72.
54. Por. J. Warzecha, Ojcostwo Boga w Piśmie świętym, Com 2: 1982 nr 1, s. 42.
55. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 8.
56. Por. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 19.
57. Tamże, art. cyt., s. 16.
58. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 8.
59. Por. L. Stachowiak, Bóg - w Starym Testamencie, dz. cyt., kol. 907.
60. Por. K. Romaniuk, Sprawiedliwość i miłość jako przymioty Boże, RBL 17: 1964, s. 21.
61. Por. S. Tułodziecki, Miłosierdzie Boże w Starym Testamencie, Poznań 1992, s. 135; dzieło to bardzo szeroko omawia temat miłosierdzia Bożego w Starym Testamencie.
62. Por. M. Filipiak, "Jahwe" Starego Testamentu, Znak 28 (1976), s. 202.
63. Por. S. Grzybek, Obraz Boga, art. cyt., s. 3.
64. S. Grzybek, Rozwój idei Boga, dz. cyt., s. 20.

 

Opracowanie: mgr Joanna Michałowska

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 6739


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 4.5



Ilość głosów: 2