AWANS INFORMACJE FORUM Dla nauczyciela Dla ucznia LOGOWANIE


Katalog

Ruta Piętka, Beata Matacz
Pedagogika, Konspekty

Czynniki środowiska rodzinnego wpływające na osobowość i edukację szkolną dzieci upośledzonych umysłowo

- n +

Czynniki środowiska rodzinnego wpływające na osobowość i edukację szkolną dzieci upośledzonych umysłowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 W TYCHACH

Środowisko rodzinne ma najpoważniejszy wpływ na wszechstronny rozwój dziecka. W środowisku rodzinnym zaspokojone są jego podstawowe potrzeby psychiczne, takie jak potrzeba bezpieczeństwa i pewności, współdziałania i łączności z bliskimi osobami, potrzeba miłości i uznania. Jeśli któraś z nich nie zostaje zaspokojona, rozwój dziecka nie może przebiegać bez zakłóceń. Analizując wpływ środowisk rodzinnego powszechnie bierze się pod uwagę:
- warunki ekonomiczne i bytowe rodziny,
- strukturę rodziny i atmosferę w niej panującą,
- typ osobowości rodziny,
- rodzaj procesu wychowawczego realizowanego przez rodzinę.

Trudne warunki bytowe rodziny mogą stać się przyczyną nieprawidłowego rozwoju fizycznego, a zatem i psychicznego dziecka.
Niewystarczające lub niewłaściwe odżywianie, niehigieniczne warunki życia spowodowane ciasnym, ciemnym i prymitywnym mieszkaniem powodują częste choroby dziecka, brak odporności.

Jednocześnie zła sytuacja materialna rodziny działa na dziecko poprzez niekorzystną atmosferę panującą w domu pełnym zatroskania, napięcia nerwowego i lęku o przyszłość. Tak krańcowe złe warunki materialne są w tej chwili znacznie rzadsze, tym niemniej zdarzają się, gdy nędza rodziny jest spowodowana alkoholizmem lub innym nałogiem z któregoś z jej członków.

W tych przypadkach istotniejszą sprawą niż złe warunki bytowe jest niewłaściwa atmosfera domowa, stale zakłócana przez awantury a nawet bijatyki.

Dziecko wzrastające w takiej atmosferze, nie ma poczucia bezpieczeństwa, stale lęka się o siebie, bądź o kogoś z rodziny. Wielokrotnie przeżywa wstyd spowodowany zachowaniem się i postępowaniem rodziców, doznaje w stosunkach z nimi ambiwalentnych uczuć miłości i nienawiści.

Czując się zagrożone i niepewne staje się nieufne wobec ludzi poza domem, wobec kolegów, nauczycieli.

W miarę przedłużania się tej niekorzystnej sytuacji może dojść do zaburzeń osobowości.

Również typ osobowości rodziców, ich postawy wobec dzieci i rodzaj związków emocjonalnych między dzieckiem, a rodzicami mogą stać się czynnikami zaburzającymi prawidłowy rozwój dziecka i być przyczyną kształtowania się typu osobowości niekorzystnego z punktu widzenia społecznego i indywidualnego. W literaturze podkreśla się szczególną rolę matek. H. Spionek przytaczając badania Julien de Ajuriaguerry podkreśla patogenny wpływ:
- matek agresywnych, które - wychowując swoje dzieci w niechęci lub nienawiści do ojca - rozładowują w ten sposób własną agresję skierowaną na współmałżonka bądź kierują agresję wprost na swoje dzieci.
- matek nadmiernie skrupulatnych i lękliwych, które stale obawiając się demoralizacji dziecka separują je od grona rówieśników i innych wpływów zewnętrznych lub okazując nadmierną obawę przed chorobami, bądź też wykazując nadmierny perfekcjonizm wychowawczy stale kontrolują swoje dzieci i korygują ich zachowanie.
- matek, dla których dziecko jest środkiem kompensacji niespełnionych pragnień i nadziei.
Otaczają one dziecko egzaltowaną miłością i nadmierną opieką oczekując od nich wdzięczności i oznak przywiązania, bądź osiągnięć takich, jakie matce nie udało się uzyskać - wykształcenia, pozycji materialnej, sukcesu.

Wśród typów ojców, zaburzający prawidłowy rozwój dziecka, wymienia się:
- ojca "nieobecnego", który jest tak zdominowany przez matkę, że nie stanowi w rodzinie autorytetu, albo z różnych innych przyczyn nie interesuje się dzieckiem i nie bierze udziału w wychowaniu.
- ojca rygorystycznego i surowego, który stawia wysokie wymagania swemu dziecku i je egzekwuje. Często aspiracje tego typu są wygórowane i niedostosowane do możliwości dziecka.
- ojca groźnego będącego postrachem rodziny. Ten typ ojca spotyka się obecnie rzadziej, czasem wśród ojców - alkoholików, którzy w stanie zamroczenia alkoholowego bywają groźni.

Maria Ziemska wymienia następujące cechy właściwych postaw rodzicielskich sprzyjających rozwojowi dziecka:
- akceptacja dziecka,
- współdziałanie z nim,
- udzielanie rozsądnej swobody,
- uznanie praw dziecka.

Upośledzenie umysłowe dziecka w rodzinie jest problemem specyficznym i jest silnym stresem dla innych członków rodziny. Urodzenie dziecka upośledzonego umysłowo powoduje, że cała rodzina przechodzi kryzys losowy. U rodziców występuje lęk, niepokój o rozwój i przyszłość dziecka, uczucie zagubienia, niepewności, poczucie krzywdy, stałe napięcie a czasem osamotnienie.

Po okresach wstrząsu i kryzysu emocjonalnego rodzice podejmują próby przywrócenia równowagi psychicznej. Szczególne znaczenie nabiera funkcja opiekuńcza, realizowana przede wszystkim przez matkę.

Pomoc, którą dziecko powinno otrzymać, musi polegać na:
- poświęceniu mu czasu - współdziałaniu w bawieniu się i ćwiczeniach rehabilitacyjnych,
- zapewnieniu dziecku możliwości poznania otoczenia,
- ułatwianiu kontaktów z innymi dziećmi

W rozwijaniu i wychowaniu dziecka upośledzonego umysłowo najważniejsze jest zaspakajanie jego potrzeb psychicznych.

Czy rodzice niepełnosprawnych dzieci mają szanse na udane życie?

Odpowiadamy: tak, jeśli pogodzą się z faktem upośledzenia.

Jeśli posiądą umiejętność czerpania radości z drobnych sukcesów dziecka.

Pomoc dla siebie i dziecka pozwoli bezpiecznie patrzeć rodzicom w przyszłość.

Proces przystosowania się rodziców do niepełnosprawności dziecka przebiega w trzech fazach:
1. Faza zaprzeczania - "to nie mogło się przytrafić mojemu dziecku" - szukanie specjalistów, którzy zanegują wcześniejszą diagnozę.
2. Faza obaw i poczucia winy - "za jakie grzechy, dlaczego właśnie mnie to spotkało" - uświadomienie sobie upośledzenia dziecka.
3. Faza pogodzenia się z diagnozą i szukanie informacji o upośledzeniu prowadzi do zrozumienia potrzeb dziecka, akceptowanie jego odmienności.

Osiągnięcie trzeciej fazy ma istotne znaczenie dla funkcjonowania całej rodziny i prawidłowego rozwoju dziecka. Akceptacja stanu psychofizycznego i odmienności dziecka jest warunkiem prawidłowego rozwoju i jego samoakceptacji.

Stosunek rodziców do dziecka upośledzonego może być:
- właściwy, gdy rodzice zdają sobie sprawę z upośledzenia dziecka i w związku z tym stawiają mu wymagania dostosowane do jego właściwości psychofizycznych, przyzwyczajają do pokonywania trudności, starają się uaktywniać je i w miarę możliwości usamodzielniać,
- za łagodny, gdy rodzice upośledzenie uważają za wielką krzywdę, którą im wyrządził los. Chcąc tę krzywdę dziecku wynagrodzić, otaczają je zbyt troskliwą opieką i czułością, nie stawiają im żadnych wymagań,
- za surowy, gdy rodzice nie chcą uznać, że dziecko jest upośledzone i traktują je na równi z dzieckiem zdrowym, stawiają mu wymagania ponad jego możliwości, udzielają kar i nagan za nie wykonanie zadań,
- obojętny, gdy rodzice są przekonani o upośledzeniu dziecka i dlatego nie interesują się nim. Ich zdaniem nie warto podejmować żadnych zabiegów, ponieważ wydaje im się, że nie osiągną żadnych pozytywnych rezultatów w leczeniu i rozwoju dziecka.

Opieka nad tymi dziećmi jest bardzo uciążliwa, dlatego rodzinie takiej potrzebne jest wsparcie, co pomoże przystosować się do nowej sytuacji. W gronie osób znajdujących się w sieci wsparcia społecznego, poza rodziną, należy wymienić: lekarzy, psychologów, pedagogów specjalnych, pracowników socjalnych, wychowawców. Sieć wsparcia społecznego powinna być na tyle duża, aby w sytuacji trudnej rodzina mogła liczyć na pomoc i ją otrzymać. Pomoc taka obniża stres wywołany koniecznością opieki nad dzieckiem upośledzonym.

Współcześnie uznaje się, że pełna i skuteczna rewalidacja jest możliwa tylko przy zastosowaniu całego zespołu metod i środków leczniczych, technicznych, psychologiczno - pedagogicznych i socjalnych.

Konieczne jest wieloaspektowe podejście przez różnych specjalistów. Praca z rodziną może być prowadzona indywidualnie np. z jednym członkiem rodziny lub z rodzicami. Chodzi o poszerzenie wiedzy rodziców, dotyczącej problemów rozwoju i rewalidacji dziecka.

Podsumowując, należy określić zadania rodziny w zakresie zaspakajania specjalnych potrzeb dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo. Do nich możemy zaliczyć:
- określenie obszaru potrzeb dziecka w oparciu o obserwacje jego rozwoju,
- rejestrowanie postępu rozwoju,
- ocena całego procesu rewalidacji dziecka,
- włączenie rodziców w podejmowanie decyzji i formułowanie programu oddziaływań rehabilitacyjnych,
- zadbanie o opiekę nad małym dzieckiem, w okresie wychowania przedszkolnego, zwłaszcza w środowiskach wiejskich,
- oferowanie rzetelnej pomocy psychologicznej, socjalnej i medycznej w środowisku rodzinnym,
- okazywanie akceptacji i zrozumienia.

Wcielenie w życie zaproponowanych zadań mogłoby stać się punktem wyjścia zmian w ogólnej sytuacji rodzin dzieci niepełnosprawnych w Polsce.
Założenia dotyczące celów i zadań kształcenia dzieci upośledzonych umysłowo wynikają z ogólnych zasad polityki oświaty naszego kraju.
W interesie państwa leży zapewnienie każdemu człowiekowi prawa do nauki, wychowania i przygotowania do życia.
Zadaniem systemu kształcenia specjalnego dzieci upośledzonych umysłowo jest stworzenie pełnych warunków dla ich rozwoju na miarę indywidualnych możliwości każdej jednostki odchylonej od normy.

Podstawowym celem kształcenia specjalnego jest zabezpieczenie każdemu dziecku odchylonemu od normy właściwych warunków do wszechstronnego rozwoju, korygowanie zaburzonych funkcji psychicznych, usprawnianie nie zaburzonych funkcji, wyrabianie sprawności ruchowej i umiejętności potrzebnych do wykonywania zawodu, wyrabianie samoobsługi i samodzielności w różnych przejawach życia codziennego. W systemie kształcenia i opieki specjalnej dla dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, działają:
- publiczne szkoły specjalne podstawowe z internatami i bez internatów,
- klasy specjalne przy szkołach powszechnych normalnych,
- szkoły specjalne zawodowe z internatami i bez internatów,
- klasy i szkoły integracyjne,
- indywidualne nauczanie w środowisku rodzinnym.

Publiczne szkoły podstawowe specjalne swoją działalność pedagogiczną realizują przez procesy poznawcze, kształcące i wychowawcze o charakterze terapeutycznym. Szkoła dąży do rozwoju ucznia w granicach jego indywidualnych możliwości i potrzeb. Celem szkoły jest przygotowanie ucznia do życia w integracji ze społeczeństwem.

Klasy specjalne przy szkołach podstawowych uważa się za najlepszą drogę adaptacji społecznej upośledzonych umysłowo.
Szkoły zawodowe specjalne, obok wszechstronnego rozwoju uczniów i przysposobieniu ich do pracy, także przygotowują do dalszej nauki w szkole zawodowej specjalnej i do zdobycia kwalifikacji w pracy zawodowej.

Klasy i szkoły integracyjne, w których integracja jest rozumiana jako wspólne wychowanie i nauczanie dzieci o różnych możliwościach rozwojowych z różnorodnością ich potrzeb rewalidacyjnych.

Indywidualne nauczanie w środowisku rodzinnym daje szansę kształcenia dzieci i młodzieży. Jednak pozbawione jest kontaktów z rówieśnikami i nauczycielami.
Kształcenie w szkolnictwie specjalnym obejmuje nie tylko wychowanie i nauczanie, ale także rewalidację, czyli wszechstronne przygotowanie młodzieży o obniżonej sprawności umysłowej bądź fizycznej do życia w społeczeństwie.

Rewalidacja jest dominującą treścią pracy szkolnictwa specjalnego, jest celem do którego zmierza praca wychowanków i nauczycieli. Rewalidacja to złożony proces skoordynowanych działań zmierzających z jednej strony do maksymalnego usprawniania fizycznego, psychicznego i społecznego osób z odchyleniami od normy, a z drugiej - do stworzenia dla nich optymalnych warunków w środowisku. Poczucie ich normalności uzdalniające do pracy użyteczno - społecznej, pozwalającej na włączenie w nurt otaczającego życia.

Z badań przeprowadzonych w ostatnich latach wynika, iż rodziny dzieci upośledzonych umysłowo dążą do wygospodarowania w miarę korzystnych warunków do nauki, odpoczynku i utrzymania higieny osobistej. Mimo to jedynie nie więcej jak połowa dzieci ma korzystne warunki mieszkaniowe zabezpieczające realizację potrzeb (18,57% przeciętne, 27, 14% złe). Wskazują na to między innymi następujące fakty: 71,43% dzieci ma wydzielone miejsce do nauki i zabawy, a tylko 68,57% własne posłanie. Analogiczny wskaźnik procentowy dotyczył braków w zakresie ubioru i zaopatrzenia w niezbędne przybory szkolne. Nieobecność w domu rodziców, ich paca zawodowa, wychowanie dziecka przez samotne matki sprawia, że nieco więcej niż jedna piąta spośród nich przebywa bez kontroli i opieki w czasie wolnym od zajęć lekcyjnych.

Za mało uwagi rodzice zwracają na racjonalną organizację czasu wolnego. Odzwierciedla to, między innymi fakt, iż zdecydowana większość dzieci poza obowiązkami szkolnymi spędza czas wolny biernie (głównie przed telewizorem), większość jednak nie przejawia jakiegokolwiek zainteresowania sposobem jego spędzania. Można zaobserwować okazjonalne kontakty dziecka z rodzicami w czasie wolnym; zbyt mało rozmawia się z nim, większość czasu spędza ono na samodzielnej zabawie, bez udziału w niej zajętych czym innym rodziców. W wielu rodzinach występuje brak sprecyzowanych ambicji wobec dziecka. Oddziaływania stymulujące rozwój i opieka nad nauką są gorzej zorganizowane i uboższe - nie występuje zainteresowanie szkołą i zdobyciem zawodu przez dziecko. Rodzice w sposób wyraźnie niewystarczający włączają się w proces rewalidacji dziecka. Związane jest to zarówno z niskim stanem wykształcenia większości z nich, poziomem wiedzy na temat stanu psychofizycznego dziecka i jego możliwości rozwojowych. Jedynie nieliczni czynnie uczestniczą w wspomaganiu rozwoju.

Jednym z istotnych elementów procesu rewalidacji jest nauka szkolna. Zbyt mało uwagi zwraca się na rozwijanie samodzielności i aktywności i własną organizację pracy domowej. Rzadko podejmuje się rozmowy na tematy szkolne, niewystarczająca jest pomoc w odrabianiu zadań domowych.

Zainteresowanie nauką zbyt często ma miejsce wówczas, gdy dziecko otrzymuje oceny niedostateczne i sprowadza się do stosowania kar (niekiedy cielesnych). Stwierdzono, że pozytywne wyniki w nauce idą w parze z zainteresowaniem rodziców i jej przebiegiem. Natomiast słabe wyniki w nauce mają uczniowie, którym nikt nie pomagał w odrabianiu zadań domowych.

W 1995 roku przeprowadzono badania na temat, jak dzieci upośledzone w stopniu lekkim postrzegają swoich rodziców. Do badań wykorzystano dwie metody psychologiczne o charakterze projekcyjnym.
- Test rysunku rodziny M. Braun-Gałkowskiej,
- Test uzupełniania zdań J. Kostrzewskiego.

Wybór metod podyktowany został zarówno wiekiem, jak i możliwościami intelektualnymi badanych.

Badaniami objęto grupę 28 dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim, wśród których było 12 dziewcząt i 16 chłopców. Część badań przeprowadzona została przez p. Ryszardę Burek w ramach przeprowadzonego przez autorkę seminarium. Wiek badanych 10-12 rok życia. Wykształcenie rodziców - podstawowe, zawodowe, w dwóch przypadkach wykształcenie średnie ojców. Badani pochodzili z rodzin wielodzietnych, najczęściej z trójką lub czwórką dzieci. Około 78% dzieci zaczynało rysować rodzinę w postaci matki. W trzech przypadkach tylko postać matki narysowana była kolorowymi kredkami, natomiast pozostałe postaci tworzące rodzinę narysowane były jednobarwną kredką. Ojciec budzi u badanych dzieci bardziej mieszane uczucia niż matka.

Uwzględniając kolorystykę narysowanych postaci należy podkreślić, że 46% badanych rysując postać ojca użyło kolorów czarnego i czerwonego, dwoje dzieci narysowało całą postać ojca w kolorze czerwonym i wskazującym na agresję szczegółami (np. szeroki pas z zawieszoną bronią, agresywny wyraz twarzy, najeżone włosy, wymachiwanie ręką).

Analizując te wskaźniki można powiedzieć, że u prawie połowy dzieci ojciec budzi negatywne emocje. Jest postrzegany jako ktoś agresywny czy nawet groźny.
Analiza testu niedokończonych zadań dowodzi, że 75% badanych dzieci upośledzonych w stopniu lekkim deklaruje silne, pozytywne związki z matką, bądź z całą rodziną. Taki sam procent dzieci uważa, że matka kocha swoje dzieci. 28% badanych zgłasza poważne zastrzeżenia do swoich matek twierdząc, że matka je bije.

W percepcji dzieci upośledzonych w stopniu lekkim ojcowie darzą uczuciem głównie matkę 32%, bądź rodzeństwo 25%. Żadne z badanych dzieci nie czuje się kochane przez ojca. 28% wyraźnie podkreśla, że chciałoby, aby ojciec je kochał.

Wnioski płynące z badań są w znacznym stopniu zgodne z tymi, jakie uzyskała Kozubska i ukazała raczej trudną sytuację rodzinną dzieci upośledzonych umysłowo oraz niską świadomość pedagogiczną rodziców.

Podsumowując nasuwa się następujący wniosek, że znaczenie i rola rodziny w całokształcie rozwoju dziecka jest kwestią bezsporną. W odniesieniu do dziecka upośledzonego umysłowo rola rodziny wyraźnie wzrasta.

Dziecko upośledzone jest do pewnego stopnia dzieckiem wyjątkowym. Potrzebuje ono od rodziców specjalnej pomocy, proporcjonalnej do rodzaju i stopnia upośledzenia.

Wymaga indywidualnego traktowania, a jego rozwój w znacznym stopniu zależy od warunków środowiskowych i właściwego zaspokajania przez rodziców jego potrzeb. Stworzeniu dziecku niepełnosprawnemu optymalnych warunków rozwoju wymaga dużej kultury pedagogicznej rodziców, wyrażającej się akceptacją dziecka, odpowiedzialnością za jego rozwój, umiejętnością zaspokajania jego potrzeb. Konieczne jest to, by rodzice zrozumieli, że obok potrzeb występujących u wszystkich dzieci ma ono dodatkowe specyficzne potrzeby, które należy zaspokoić (akceptacja dziecka takim, jakie jest, współpraca z nim, darzenie je rozumną swobodą). Rodziców zobowiązuje się do cierpliwości, spokoju i wyrozumiałości wobec braków i zaburzeń w rozwoju dziecka, które cofają się bardzo powoli, zanim osiągane wyniki będą zadowalające.

Literatura:
Makarska T., Rodzina a stymulacja zdolności intelektualnych dziecka. Siedlce 1991.
Kozubska A., Warunki życia w rodzinach dzieci upośledzonych w stopniu lekkim "Problemy rodziny" 1995 nr 3.
Danielewicz-Mucha D., Znaczenie rozwoju rodziców dla rozwoju indywidualnego ich dzieci. [w:] Z. Tyszka (red.) Roczniki Socjologii Rodziny, Poznań 1994.
Spionek H., Zaburzenia rozwoju uczniów, a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1973.
Rembowski J., Postawy dzieci wobec rodziców i innych członków rodziny, Gdańsk 1971.
Czapów Cz., Rodzina a wychowanie, Warszawa 1968.
Rembowski J. Rodzina w świetle psychologii, Warszawa 1986.
 

Opracowanie: Beata Matacz
Ruta Piętka

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 8110


Uwaga! Wszystkie materiały opublikowane na stronach Profesor.pl są chronione prawem autorskim, publikowanie bez pisemnej zgody firmy Edgard zabronione.


BAROMETR


1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 1



Ilość głosów: 1

Serwis internetowy, z którego korzystasz, używa plików cookies. Są to pliki instalowane w urządzeniach końcowych osób korzystających z serwisu, w celu administrowania serwisem, poprawy jakości świadczonych usług w tym dostosowania treści serwisu do preferencji użytkownika, utrzymania sesji użytkownika oraz dla celów statystycznych i targetowania behawioralnego reklamy (dostosowania treści reklamy do Twoich indywidualnych potrzeb). Informujemy, że istnieje możliwość określenia przez użytkownika serwisu warunków przechowywania lub uzyskiwania dostępu do informacji zawartych w plikach cookies za pomocą ustawień przeglądarki lub konfiguracji usługi. Szczegółowe informacje na ten temat dostępne są u producenta przeglądarki, u dostawcy usługi dostępu do Internetu oraz w Polityce prywatności plików cookies.
Dowiedz się więcej.