Kary i nagrody w wychowaniu
Społeczeństwo nasze silnie nurtuje problem stosowania kar i nagród w wychowaniu.
Błędy wychowawcze często utożsamiane są z niewłaściwymi zasadami stosowania kar
i nagród. Stanowiska w tej kwestii są bardzo skrajne, ich autorzy często
wypowiadają się bądż za stosowaniem ostrych, surowych kar, bądż też występują
przeciw stosowaniu kar w ogóle. Rzadko zdarzają się głosy umiarkowane. Sprawa
karania znajduje swoje odzwierciedlenie również w pracach psychologów,
socjologów i pedegogów. Poglądy na ten temat są oparte na wynikach badań. I tak
St. Jedlewski badając istotę oddziaływania systemu dyscyplinarno-izolacyjnego
nieletnich przestępców stwierdził, iż opiera się ona na stosowaniu kary. W tego
typu zakładach stosuje sie różne rodzaje kar a mianowicie: nagana, musztra,
karna praca, przedłużenie pobytu w zakładzie, pozbawienie urlopu, rozrywek
kulturalno-oświatowych, wstrzymanie korespondencji, bicie, ścięcie włosów,
izolatka. Nie stwierdza się w dokumentach i wypowiedziach nieletnich stosowania
nagród.
Skutkieem takiego obrotu sprawy jest zarówno wyzwalanie jak i wzmaganie agresji
u osób, wobec którychstosowano wymierzone kary. Kary wyzwalają opór i zacięcie,
uporczywe dążenie do odwetu, zaogniając sytuację i potęgując napięcie. Rygor
wzmaga agresywność. Agresja wyzwalana pod wpływem kary u karanych osób bywa
skierowana bądż na samych siebie zamieniając się w autoagresję, bądż na
wychowawców stosujących te kary. Najwyższą formą agresji są bunty nieletnich,
następnie ucieczki, dezintegracja osobowości wychowanka. A więc system
wychowawczy, którego podstawą są kary nie prowadzi do resocjalizacji nieletnich
a może nawet pogłębić stopień ich wykolejenia, wyzwala bowiem agresję, prowadzi
do ucieczek a także powoduje dezintegrację osobowości.
Kara nie może być traktowana jako podstawowy środek wychowawczy, a strachem
przed karą nie da się nikogo wychować w dyscyplinie. St. Jedlewski proponuje
zamiast kar następujące środki wychowawcze: perwazja, namowa, dobry przykład,
pobudzanie zdrowej ambicji czyli w zasadzie poza perswazją autor proponuje aby w
procesie wychowania i resocjalizacji posługiwać się nagrodami.
Inni autorzy badań nad zagadnieniami kar dowiedli, iż: karanie powoduje
powstawanie negatywnych ze społecznego punktu widzenia postaw - np. kłamstwa -
tym samym jest ono sprzeczne z celami, którym ma służyć. Problem efektów karania
oraz skuteczności stosowanych karpasjonuje również prawników.
Analizując historię stosowanych kar M. Szerer stwierdził, że: pierwotną funkcją
karania było dokonanie zemsty na osobniku, który w jakiś sposób zawinił w
stosunku do karzącego. Stopniowo funkcja kary przekształciła się w "odpłatę"
gdzie już nie jednostka ale społeczeństwo "oddawało złem za zło" jakie wyrządzał
mu przestępca.
Współcześnie zaś kara ma prowadzić do zapobiegania tenu, żeby dany osobnik nie
popełnił w przyszłości czynów podobnych do tych, za które został ukarany. Jest
to tzw. perswazja szczegółowa. Oprócz tego taka kara ma również zapobiegać
popełnieniu przestępstwa, za które został ukarany indywidualny osobnik przez
innych ludzi czyli tzw. perswazja ogólna. Przy czym zastosowanie kary Smierci
w/g Podgoreckiego za określone przestępstwo nie odstraszało skutecznie innych od
podobnych przestępstw. Kara śmierci nie jest więc karą racjonalną.
W świetle dotychszas analizowanych poglądów autorów problematyki karania można
wnosić, że kary są nieskuteczne ponieważ:
1. nie zmieniają tych zachowań, które wymagały ich stosowania
2. nie odstraszają świadków stosowania tych kar od zachowań, za które ktoś inny
został ukarany
3. prowadzą do powstawania negatywnych z punktu widzenia społecznego syndromów
postaw jak rytualizm i rygoryzm
4. powodzą do takich społecznie nie pożądanych zachowań jak agresja
Pomimo, iż kary są nieskuteczne, są jednak stosowane w niewielkim stopniu przez
ludzi z wyższym wykształceniem, pracowników umysłowych i tzw. społeczników oraz
ludzi nie czujących zagrożenia. Większe znaczenie stosowaniu kary przywiązyją
ludzie z niewielkim wykształceniem, pracownicy fizyczni, rzemieślnicy, ludzie
nie udzielający się społecznie i mający poczucie zagrożenia, narzucający swoje
zdanie, osoby wierzące oraz ci, którzy sami byli wychowywani surowo.
St. Mika twierzi, iż w pewnych warynkach kary są jednak skuteczne i nie da się
ich uniknąć, a niepożądane skutki powstają dopiero wówczas, gdy nie są zachowane
wszystkie warunki właściwe mające na celu eliminowanie pewnych zachowań czy
nauczanie czegoś i jeśli kara nie jest np. wyładowaniem na karanym agresji przez
karzącym.
Zastosowana kara powinna być przemyślana, dostosowana do cech psychicznych
karanego skierowana na nabycie nowych właściwych form zachowania.
Z związku z tym wychowawca powinien być szczególnie dobrym psychologiem aby w
swej pracy nie popełniać błędów. Jeśli już zdecydujemy się na zastosowanie kary
należy przy tym pamiętać, iż:
- skuteczność karania jest większa gdy osoba karana ma pozytywny stosunek do
karzącego niż wtedy gdy ten stosunek jest neutralny lub negatywny
- karanie nieregularne jest bardziej skuyeczne niż karanie regularne ale takie
karanie nie eliminuje karnej reakcji wogóle
- niedostateczne postępy w nauce i złe zachowanie to skutek niewłaściwego
stosowania kar i nagród, a jednocześnie to dowódnieumiejętnego wytwarzania
pozytywnych postaw zarówno przez nauczycieli, wychowawców i rodziców.
Cała sztuka polega więc na stwarzaniu pozytywnych postaw dla uczniów zarówno
przez wychowawców jak i przez rodziców.
Postawy takie można osiągnąć stosując wybrane metody wychowania spośród:
a) metod wpływu osobistego nauczyciela
b) metod wpływu sytuacyjnego
c) metod organizowania środowiska wychowawczego
d) metod samowychowania
Wśród metod osobistego wpływu nauczyciela wyróżnia się: sugestię, perswazję,
przykład, aprobatę - dezaprobatę.
Sugestia nie jest narzuconym, ale taktownym i jednoznacznym sygnalizowaniem
zachowania jakiego oczekuje się od wychowanka. Sugestia ma zastosowanie dla
dzieci w różnym wieku, szczególnie jednak do dzieci w wieku przedszkolnym i
młodszym szkolnym.
Perswazja polega na posługiwaniu się rzeczywistymi rzeczowymi argumentami, które
przemawiają na korzyść proponowanych w danych okolicznościach zachowań.
Skuteczność perswazji zależy od szeregu czynników takich jak: postawa wobec
wychowawcy, zaufanie do jego kompetencji i motywów, postawa wobec podsumowanych
rozwiązań, charakter argumentów perswazyjnych, reakcje otoczenia na perswazję i
inne. Bardzo ważną metodą wychowania jest działanie przykładem osobistym, gdyż
wychowanek szuka w naśladownistwie rozwiązania własnych problemów i skłonny jest
korzystać z tych wzorów, które uznaje za najbardziej dla siebie przydatne, i do
których ma zaufanie na podstawie dotychczasowych doświadczeń. Właściwe zaufanie
mażna uzyskać poprzez wyrażanie aprobaty i dezaprobaty zachowań wychowanka ala
tylko w przypadku bardzo swoistego stosunku wychowanka do wychowawcy. Stosując
tę metodę musimy być pewni, iż mamy wysoki autorytet i pozytywne kontakty z
dzieckiem.
Metody wpływu osobistego nauczyciela mogą być wykorzystywane do wdrażania
wychowanka do samowychowania. Skłaniając go do stawiania samemu sobie
określonych wymagań i celów wychowawczych oraz akceptowania pewnych wzorów
osobowych poznawania i oceny samego siebie doprowadzamy do rozwijania kontroli
nad własnym postępowaniem, do refleksji i ćwiczenia zachowań.
Wśród metod wpływu sytuacujnego wyróżnia się: nagradzanie wychowawcze, karanie
wychowawcze, instruowanie, organizowanie doświadczeń wychowanka, wywoływanie
antycypacji następstw zachowań, przydzielanie fynkcji i ról społecznych,
ćwiczenie.
Nagradzanie wychowawcze polega na wywoływaniu określonych pozytywnych zachowań
wychowanka, a także na zaspokojeniu określonych motywacji w następstwie
przejawiania przez niago pożądanych i konstruktywnych form aktywności. W ten
sposób zostaje on skłoniony do powracania do pewnych zachowań jak również być
zachęcony do zachowań dotychszas nie przejawianych. Nagradzanie w realizacji
prawidłowo ujętego procesu wychowania ma większe zastosowanie ponieważ w tym
procesie częstrze są momenty wymagające zachęcania do pewnych zachowań aniżeli
zwalczania ich.
Dziecko nagrodzone nabiera poczucie integracji i bezpieczeństwa jak również
wiary w swoje możliwości co budzi chęć do dalszych wysiłków w tym kierunku.
Stosując nagradzanie należy podnosić wymagania w stosunku do wychowanka,
uroizmaicać nagrody, indywidualizować je aby nie spowodować stopniowej
demobilizacji. Nagradzanie wychowawcze może być różne w swej formie: może ona
polegać na oficjalnym wyrażaniu aprobaty i wyróżnieniu wychowanka, na
przydzieleniu określonej funkcji lub roli, na przyznaniu dodatkowych
przywilejów, wręczeniu prezentów, przyznawaniu godności honorowych lub wyróżnień
symbolicznych.
Nagradzanie wychowawcze musi opierać się na dobrym rozeznaniu aktualnych
motywacji oraz indywidualnych możliwości dziecka. Nagradzać należy bezpośrednio
po konstruktywnym działaniu w połączeniu z odpowiednimwyjaśnieniem za co
wychowanek został nagrodzony. W/g H. Muszyńskiego karanie wychowawcze nie może
obyć się także bez działań, które zmierzają do wprowadzenia wychowanka w stan
napięcia spowodowany udaremnieniem jakichś jegomotywów lub niespełnieniem jego
oczekiwań. Czyli H. Muszyński uważa, iż działanie wychowawcze nie może obyś się
bez karania wychowawczego. Tego rodzaju zabiegi polegają na zwalczaniu zachowań
destrukcyjnych, obniżeniu prawdopodobieństwa występowania ich w przyszłości.
Karanie wychowawcze spełnia istotne funkcje orientacyjne: pozwala wychowankowi
ustalić, co dobre, a co złe oraz jakie wymagania stawia wychowawca. Ponadto może
polegać na udaremnieniu tych motywów wychowanka, z których wypływa karna
aktywność bądź też innych motywów. W tym ostatnim przypadku zachodzipoważne
niebezpieczeństwo, że reakcje wychowanka kształtować się będą w sposób
niewłaściwy, ponieważ dziecko może nie uchwycić związku między wykroczeniem a
karą i w rezultacie nasili jeszcze bardziej aktywnośćmając dodatkowe motywy do
zaspokajania. Jest to jeden z powodów, dla którego nieskuteczne są często kary
cielesne. Np. chłopiec, który został pobity za próbę oszustwa, może wyciągnąć z
tego wniosek, że należy udoskonalić następne próby. Po wtóre, dziecko może sobie
skojarzyć przykrość, jaką niesie ze sobą kara, z osobą wychowawcy, w rezultecie
czego rozwinąć w sobie uczucia agresji w stosunku do niego. Takie uczucia mogą z
kolei wzmacniać motywację popełnienia dotychczasowych czynów przeciwko
wychowawcy.
Spośród wielu różnych form karania i nagradzania H. Muszyński wyróżnia:
oficjalną dezaprobatę wyrażaną w postaci ostrzeżenia lub nagany, pozbawienie
swobody, przywilejów, funkcji, posiadanych godności, zakaz używania pewnych
przedmiotów, pozbawiania prawa udziału w życiu gromady, nakładanie obowiązku
rekompensaty wyrządzonego zła lub zapoznanie się z jego skutkami.
Karanie wychowawcze nie powinno nigdy dyskryminować i poniżać godności
wychowanka. Kara powinna być wymierzana sprawiedliwie w spokoju a nie w
uniesieniu i gniewie, bezpośrednio po przewinieniu. Kara powinna dawać możliwość
rekompensaty wyrządzonego zła przy czym poniesiona kara wymazuje winę, do której
nie wolno już wracać.
Zamiast kary można zastosować instruowanie czyli nadawanie odpowiedniego
kierunku działaniu poprzez faktyczną zmianę poszczególnych jej elementów, prze
ukazywanie ich wychowankom w odpowiednim układzie odniesienia oraz przez
określenie jakie zachowania są w nich niezbędne. W zależności od zaistniałej
sytuacji możemy organizować doświadczenia wychowankowi czyli świadomie i celowo
ingerować w sytuacje, w których wychowanek przejawia określoną aktywność. Możemy
manipulować poszczególnymi elementami działania tak, aby w konsekwencji
przyniosły następstwapozytywne. Podobną metodą do omawianej wyżej jest
wywoływanie antycypacji następstw zachowań społeczno-moralnych. Polega ona na
zmienianiu sposobu widzenia sytuacji w świetle spodziewanych rezultatów własnej
działalności.
Wychowanków możemy wdrażać do pożądanej aktywności poprzez przydzielanie funkcji
i ról społecznych. Sytuacja taka musi przynosić zaspokojenie motywów wychowanka
i nie może narażać go na zbyt silne konflikty wewnętrzne lub z otoczneniem.
Stosując ćwiczenie jako metodę wychowawczą możemy rozwijać odpowiednie
umiejętności, sprawności, kształtować pożądane nawyki oraz przyzwyczajenia.
Pozytywne wyniki możemy uzyskać organizując w sposób właściwy środowisko
społeczne wychowanków poprzez: modyfikację celów zespołu, kształtownie norm
postępowania w zespole, przekształcanie struktury wewnętrznej zespołu a także
poprzez nadawanie właściwego kierunku działania kontroli społecznej w zaepole.
W/g H. Muszyńskiego gwarancją efektywnego wychowania jest łączne i zintegrowane
stosowanie całego systemu metod właściwie dobranych do poszczególnych sytuacji
nie tylko nagrody i kary.
Ponadto podejmując trudną rolę wychowawcy, każdy powinien pamiętać o tym aby:
1. dopuszczać wychowanków do udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących zaepołu
2. podsuwać zespołowi własne propozycje na prawach członka
3. dążyć do tedo, aby pewne działania oraz ich organizacja przebiegały z
inicjatywy zespołu i jego członków.
4. włączyć innych członków zespołu do sprawdzania czynności kontrolnych
5. dążyć do tego aby jednostki odpowiadały za swoje czyny przed zespołem, a nie
tylko przed wychowawcą
6. dawać zespołowi do zrozumienia, że umaża się za jego członka i uczestniczyć w
jego zajęciach na zasadzie zwykłego członkostwa
7. nawiązywać osobiste kontakty z członkami zespołu na różnych płaszczyznach
8. dążyć do rozłożenia odpowiedzialności za sprawy zespołu na cały zespół
9. włączać zespół do oceny własnych osiągnięć i błędów jak i również
postępowania poszczególnych członków
10. nawiązywać lojalną współpracę z przywódcami zespołu
11. starać się być zespołowi przydatnym i pomocnym w realizacji wspólnie
ustalonych celów
Jeśli więc chcemy być dobrymi wychowawcami musimy pamiętać o stosowaniu w swej
pracy całej gamy metod wychowawczych dokładnie przemyślanych i dostosowanych do
konkretnych sytuacji.
Literatura
Władysława Dejnarowicz "Sytuacje i procesy wychowawcze w klasie szkolnej"
Stanisław Mika "Skuteczność kar w wychowaniu"
"Pedagogika" pod redakcją Bogdana Suchodolskiego
Opracowanie: Mirosława Belniak
2000-2013
