Awans Informacje Forum Dla nauczyciela Dla ucznia Korepetycje Sklep
  [ Zaloguj się ]   [ Załóż konto ]
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Joanna Łukaszek
Język polski, Scenariusze

Scenariusz lekcji z języka polskiego: "Bogactwo języka polskiego ? o archaizmach i neologizmach"

- n +

Scenariusz lekcji z języka polskiego: "Bogactwo języka polskiego -
o archaizmach i neologizmach"

Bogactwo języka polskiego- o archaizmach i neologizmach.

Lub
Ewolucja słownictwa, czyli o archaizmach i neologizmach.

Poziom: gimnazjum, kl. II
Liczba jednostek lekcyjnych: 1- 2

Cele
Uczeń:
- wskazuje w tekście archaizmy i neologizmy
- odróżnia archaizmy od neologizmów
- zna zasady tworzenia neologizmów
- zna rodzaje neologizmów i archaizmów
- tworzy neologizmy
- buduje zdania z neologizmami
- zna poetów, pisarzy - tworzących w utworach neologizmy
- zna cel używania lub tworzenia w tekstach archaizmów i neologizmów
- potrafi pracować w grupie
- korzysta ze słowników


LICZBA JEDNOSTEK LEKCYJNYCH: 2
POZIOM: GIMNAZJUM

Metody: praca w grupie, rozmowa dydaktyczna, praca manualna, wspólne wypracowanie, burza mózgów

Środki dydaktyczne: papier, gazety, klej, nożyczki, plansza(rodzaje neologizmów), "Słownik języka polskiego", H. Sienkiewicz "Pan Wołodyjowski" Beskidzka Oficyna Wydawnicza Bielsko Biała, kartki z fragmentami wierszy B. Leśmiana i M. Białoszewskiego, S. Żak "Kierunki. Szkoły. Terminy literackie. Słownik.", A. Biała "Od teorii do literatury. Słownik literacki."

Tok lekcji:

1.Podanie tematu lekcji
2.Uczniowie szukają w "Słownikach języka polskiego" lub w "Słowniku literackim" haseł: "archaizm", "neologizm"

"archaizm" - (gr.archaikos=starodawny, przestarzały)wyraz lub zwrot, który był stosowany w minionych epokach historycznych, a obecnie wyszedł już z użycia. Stosowanie archaizmów w literaturze nazywa się archaizacją.

neologizm - (gr. neo=nowy, logos= słowo)nowy wyraz, utworzony zgodnie z regułami słowotwórczymi i zwykle na podstawie znajdujących się w obiegu. W języku codziennym neologizm nazywa nowe sytuacje i przedmioty, w literaturze, najczęściej w poezji, służy wyrażeniu i podkreśleniu uczuć.

3.Nauczyciel wypisuje na tablicy przygotowane wyrazy. Uczniowie podkreślają archaizmy.
dom, gród, polazę, pałac, sztambuch, stół, ława, szulernia, złotnik, rycerz, świekra, teść, zakontować sobie tę wiadomość, ślub, książka, zamęście, źrebiec, gumno, zagroda, zakalec, jakoby, wiesiele "pawęż, kopijnik, białogłowa

Archaizmy: polazę, sztambuch, szulernia, świekra, zakontować sobie tę wiadomość, zamęście, źrebiec, gumno, jakoby, wiesiele, pawęż, kopijnik, białogłowa

4.Nauczyciel wyjaśnia, (za S. Żak, Kierunki. Szkoły. Terminy literackie. Słownik.,Kielce 1998)) że wszystkie stare wyrazy można z grubsza podzielić na trzy grupy:

1.wyrazy, które, mimo że są stare nie są archaizmami- należą do dziedzictwa żywego języka, np.syn, brać
2.archaizmy rzeczowe- to wyrazy, które nie mają dziś odpowiedników w przedmiotach, bo te zanikły,np.husarz, kropierz
3.archaizmy- wyrazy, których obecnie się nie używa; przedmioty, które one nazywają, nie przestały istnieć, ale mają dziś inne określenia, np. ptakowie, sumnienie

5.Uczniowie wyszukują archaizmów w losowo wybranych fragmentach" Trylogii "
H. Sienkiewicza.
a)" Waćpanny wiedzą, kto on, ale on nie wie, kto waćpanny; uczyńcie choć i po ciemku znajomość. Nawet nam w piecu dotąd nie zapalono.....To jest panna Krystyna Drohojowska, a ówta, panna Barbara Jeziorkowska. Mąż mój jest opiekunem ich i ich majętności, a one z nami mieszkają, bo sieroty. Samotnie zaś mieszkać tak młodym pannom nie wypada. "
b)" Szczerość tych słów niezmiernie ujęła małego rycerza za serce.
- Zali naprawdę waćpanna tak się o mnie troszczysz?- pytał podnosząc na nią oczy. "
c)" - Bom mu wzbronił. Atoli dość mi tego i teraz pierwszy przyjeżdżam, gdyż on, na służbie będąc, nie może. Chciałem imć państwa łaskawców moich o gościnność dla dziewki prosić, a sam do Raszkowa jechać, skoro jednak powiadacie, że wszędy bezpieczno, to wezmę i ją ze sobą. "
d)" Czy waćpanna wierzysz- rzekł- że ja temu człeku nie uczyniłem nigdy zła i żem mu był zawsze życzliwy? "
e)" - O, tuś waćpani utrafiła!- zawołał pan Muszalski - bo gdyby, czego Boże broń, diabeł był od Pana Boga mocniejszy, tedyby wszelka justycja a z nią i Rzeczpospolita sczeznąć musiała!
- Przeto ja się i Turków nie boję, gdyż to primo: tacy synowie, a sekundo: synowie Beliala!- odparł Zagłoba. "
f)" - Mój pospanie! Kiedym siedemdziesiąty siódmy rok począł, ckliwo mi się jakoś było na sercu, że to dwie siekiery nad karkiem wisiały; ale gdy mi osiemdziesiąty minął, taki duch we mnie wstąpił, że jeszcze mi żeniaczka po głowie chodziła.(...)
- Jać się nie chwalę, ale waszmości bym pochwały nie poskąpił.
- I pewnie bym waćpana skonfundował, jakom pana hetmana Potockiego w obliczu króla skonfundował, któren gdy mi do wieku przytyki dawał, wyzwałem go "
g)" Ja Michała na wskróś przeznałem i Bóg mi światkiem, że nie chcę mu tu przymawiać, ale tak mi się widzi, że on więcej ozenku niż onej dziewczyny żałował. "
h)" - Zaiste- dodał mały rycerz- skorosmy na radę zostali wezwani, bez nas listów słać się nie godzi. O poddaniu też mówić nie pozwolim(...)Ostańcie, waszmościowie, na wieczerzę, to łatwie do zgody przyjdziem.... "
i)" - Broń mnie Bóg, abym ja tu wymówki jakowe dawał, jeno że jest consilium, więc mówię, co mi erksperiencja dykuje. "
j)" _Bardzo grzeczne rytmy!- zawołał pan Zagłoba.- Jać się najlepiej znam na tym, bom też ich niemało ulożył!(...)
- Czego waćpanna milczysz?- czegoś smutna, co?- spytał pan Nowowiejsk
k) "To rzekłszy przechylił się na kulbace i porwawszy wpół przerażoną i jakoby ogłuszoną słowami jego niewiastę, tak dalej mówił prędkim, chrapliwym głosem:
- Zaliś nie wiedziała, żem ja cię jedną miłował!...A nacierpiał się!... Ja cię i tak wezmę!...Ty moja już będziesz moja!"
l) "I luboć mu kto rozważał w tej dobie,
Tylko wzdychając turbował się w sobie."

6.Uczniowie odpowiadają na pytanie: W jakim celu pisarze i poeci stosują w swoich utworach archaizację?

Odp.: Archaizacja służy odtworzeniu języka epoki, o której pisze twórca (jest to konwencja stylistyczna, gdyż odtworzenie dokładne języka danej epoki jest po prostu niemożliwe; archaizm jest tylko sygnałem dawności).

7.Nauczyciel podaje podział archaizmów (za M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień- Sławińska, J. Sławiński "Słownik terminów literackich"):

- fonetyczne(dotyczą zmian w brzmieniu wyrazów),np. dawne "sierce" - dzisiejsze "serce"
- słowotwórcze (dotyczą zmian w budowie wyrazów),np. dawne "zbrodzień" - dzisiejsze "zbrodniarz"
- leksykalne(dotyczą zmian znaczenia wyrazów),np. dawne "kmieć" - dzisiejsze "chłop"
- frazeologiczne (dotyczą zmian znaczenia wyrażeń i zwrotów),np. dawne "mieć co po plecu" - dzisiejsze "mieć rzecz właściwą"
- składniowe (dotyczą zmian zasad budowy zdania), np. dawne "oszukaństwa bo żadnego ni ochyby nie widziałeś"
- stylistyczne(dotyczą zmian znaczeń wyrazów),np. neutralne "gęba" - dziś pogardliwie o twarzy, wyraz nacechowany emocjonalnie

8.Uczniowie odpowiadają na pytanie: Dlaczego każda edycja "Słownika języka polskiego" zawiera coraz więcej haseł?

W języku polskim przybywa słów. Językoznawcy zaczynają uznawać pewne wyrazy obce za pełnoprawne elementy naszego języka. Po drugie powstają nowe przedmioty i zjawiska, które jakoś trzeba nazwać. Język polski wzbogaca się o nowe wyrazy- o neologizmy.

9. Nauczyciel eksponuje i omawia planszę z rodzajami neologizmów.


10.Podział klasy na trzy grupy- losowanie karteczek z neologizmami: kompakt, Internet, komórka (telefon). Wylosowany neologizm grupuje ucznia (ci, którzy wylosowali "kompakt" - to I grupa; ci, którzy wylosowali słowo "Internet" - to II grupa; III grupę stanowią ci, którzy wylosowali wyraz "komórka").

11.Zespoły otrzymują fragmenty wierszy: Bolesława Leśmiana i Mirona Białoszewskiego i podkreślają w nich neologizmy.

a) Trwa nadal wiatr przeciwny i groza rozbicia,
I lęk i niewiadomość i wszystko, prócz życia.
(B. Leśmian "Cmentarz")
b) Poistniały czerwienie na niebiosów uboczu-
Poistniały dla nikogo, samym sobie raczej- wbrew.....
(B. Leśmian "W nicość śniąca się droga")
c) Kto cię odmłodzi, żywocie wieczny? Sam się przeinacz!
Razem z chmurą się spłomień w zórz szkarłatem- hej zagęstce.
A ja - obłędny nie istniejących zdarzeń wspominacz-
Bywam tobie najbliższy tylko we śnie i w klęsce.
(B. Leśmian "Słowa do pieśni bez słów")
d) Brzegiem obłoków fiolet płynie. Myśli, że płynie-
Sen się boczy na tego świateł w nicość rozprószcę.
(B. Leśmian "Słowa do pieśni bez słów")
e) Znam taką duszę, co cmentarniejąc nie do poznania,
Sztuczną różę w śmierć niosła. Była niegdyś różystką.
(B. Leśmian "Słowa do pieśni bez słów")
f) Świat się już dla mnie już dość nanicestwił i naustronił
Czy w twych łzach się zazłocę? Czy się we mgle - zaniebieszczę?
(B. Leśmian "Słowa do pieśni bez słów")
g) Nie dość ci żeś potworzył mnie, szkapę i wołka,
Jeszcześ musiał takiego zmajstrować Dusiołka?
(B. Leśmian "Dusiołek")
h) Wóz miotał w byle wiecznośc ognia rozprószyny
A on patrzył w to tylko, co się w dal rozwidnia,
I górując dołująca, mknął jak śród białydnia.
(B. Leśmian "Eliasz")
i) Ogród pana Błyszczyńskiego zzielenieje na wymroczu.
Gdzie się cud rozrasta w zgrozę i bezprawie.
Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu.
I utrwalił na podśnionej drzewom trawie.
(B.Leśmian "Pan Błyszczyński")
j) Mironczarnia
męczy się człowiek Miron męczy
znów jest zeń słów niepotraf
niepewny cozrobień
yeń
(M. Białoszewski "Mironczarnia")
k) Muzo
Natchniuzo
tak
ci
końcówkuję
z niepisaniowości
natreść
mi
ości
i
uzo.
(M. Białoszewski "Namuzowywanie")
l) leżę
zgięte kolana
co prędzej- ręcej
zapiski
z klęczek nie schodzę
o muzo- o zostań- tak zobrze
i ty pozo świętych ze świń nic
z lekcji tańca:
!raz
!dwie
!trzy
!cztery

zgnij kolano
(M. Białoszewski "muźnięty")

12.Prezentacja ćwiczenia.
13.Uczniowie wypisują na tablicy terminy związane z komputerem- "burza mózgów".

Wyjaśnienie: są to wyrazy od niedawna funkcjonujące w języku polskim; są to nowe wyrazy.

14.Uczniowie wykonują z papieru i z gazet różne, dziwne urządzenia, które mogą być zastosowane w przyszłości. Wymyślają dla tych wynalazków nazwy- nieistniejące we współczesnym języku polskim (neologizmy).

15.Nauczyciel wypisuje na tablicy tytuły wierszy B. Leśmiana. Zadaniem uczniów jest wskazać te tytuły, które są neologizmami.

"Garbus", "Topielec", "Spojrzystość", "Urszula Kochanowska", "Dusiołek"

Neologizmy to: "Spojrzystość", "Dusiołek"

16.Uczniowie siadają wokoło jednego lub dwóch stołów (w zależności od liczebności klasy- może być jedna bądź dwie grupy). Grupa wybiera jeden z podanych tematów. Dzieci piszą po kolei (zgodnie z ruchem wskazówek zegara) po jednym zdaniu wypracowania, w którym mają się znajdować neologizmy.

Proponowane tematy:

Kraina Neologizandia.
Spotkanie z Burdumyrem.
Telefoniks ratuje planetę Neologizmend.
Świat za sto lat- wizja przyszłości.
Podróż Archaika i Neologika.
Wywiad z........................
Najnowszy cud techniki!- artykuł prasowy.

17. Odczytanie fragmentów lub całości napisanych prac.

Praca domowa:
Odpowiednio posegreguj podane wyrazy:
natreść, jako żyw, przecz, zawżdy, muźnięty, znajdziem, jeno, kmieć, bezświat, ochędustwo, gnuśny, miniwieża, snadnie, supergwiazda, niedowcielenie, minisąda, zniszczota, murkwie, gwajdolnice
 
archaizmy neologizmy



 
 

Archaizmy: ochędustwo, kmieć, jeno, znajdziem, przecz, gnuśny, snadnie, zawżdy, jako żyw
Neologizmy: natreść, bezświat, końcówkuję, muźnięty, niedowcielenie, murkwie, gwajdolnice, supergwiazda, minisąda, miniwieża

2.Wymyśl neologizm, który mógłby być nadrukiem na młodzieżowym podkoszulku. Napisz, co to słowo mogłoby określać. Dołącz odpowiedni szkic.

Opracowanie: Joanna Łukaszek

Zgłoś błąd    Wyświetleń: 9233
 
   Komentarze
  • Justyna, 2006-04-23

    Napisze krótko- REWELCJA!!! Po takiej lkcji dzieciaki naprawde
    pamiętają czym jet archaizm a czym neologizm i potrafią je od siebie
    odróżniać. Polecam!!!



  • Dodaj komentarz
      Barometr
    1 2 3 4 5 6  
    Średnia ocena: 3



    Ilość głosów: 3
      Publikacje

    Nowe zasady publikacji
    Szukaj autora i tytuł
    Ostatnio dodane materiały
    Ranking publikacji 
    Najczęściej zadawane pytania
      Twoje konto
    Zaloguj się
    Załóż konto
    Zapomniałem hasła
      Forum
    Nauczyciel - awans zawodowy
    Matura
    Korepetycje
    Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam


    O Profesorze - Napisz do Nas - Reklama - Polityka prywatności - Najczęściej zadawane pytania - Zgłoś błąd

    2000-2014