Awans Informacje Forum Dla nauczyciela Dla ucznia Korepetycje Sklep
  [ Zaloguj się ]   [ Załóż konto ]
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Reklama
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Znaczenie kompetencji komunikacyjnej w rozwoju gimnazjalisty ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Wstęp

Umiejętność komunikowania się jest jednym z ważniejszych warunków skutecznego funkcjono-wania w społeczeństwie. Orientacja w tym, jak komunikować się właściwie i sprawnie jest ważnym kryterium oceny jednostki. Od umiejętności komunikacyjnych zależy, jakie danej osobie powie-rzane będą role i funkcje społeczne.

Jakość porozumiewania się ma ogromne znaczenie w życiu człowieka. Każdy nauczyciel-polonista, a zarazem wychowawca chce uzyskać sprawność w ocenie swoich podopiecznych. Wszyscy, którzy mają wpływ na politykę oświatową i są zainteresowani stworzeniem warunków równego startu, stworzeniem równych szans, nie mogą nie doceniać zasadniczej roli, jaką ma posługiwanie się językiem jako narzędziem myślenia i komunikowania.

Czynniki warunkujące rozwój kompetencji komunikacyjnej.

Językoznawcy i psycholodzy od dawna interesowali się mechanizmami rozwoju mowy u dziecka, które w dość krótkim czasie przyswaja złożony system znaków językowych. Rozwój języka badają przedstawiciele różnych nauk, "ponieważ język przenika wszystkie sfery życia psychicznego i społecznego istot ludzkich." [1] Rozwój kompetencji komunikacyjnej wiąże się w bezpośredni sposób z rozwojem mowy i nabywaniem umiejętności językowych, dlatego że dzieci uczą się porozumiewać z otoczeniem nie tylko niewerbalnie, ale także za pomocą słów. Jakie czynniki warunkują rozwój kompetencji komunikacyjnej? Co wpływa na dziecko: bodźce zewnętrzne czy geny?

Uczeni od wielu lat próbują wyjaśnić proces uczenia się przez dziecko języka. Jedna z teorii to behawiorystyczna koncepcja B. Skinnera (1957). Uważał on, że największą rolę w rozwoju umiejętności językowych dziecka odgrywa wpływ otoczenia. Behawiorystyczny punkt widzenia podważył Noam Chomsky (1959), który jednoznacznie stwierdził, że "dziecko uczy się mówić dzięki temu, że dysponuje wrodzonym mechanizmem przyswajania języka (Language Acquisition Device-LAD)." [2] Tłumaczył to faktem, że człowiek nie uczy się tylko konkretnych zwrotów i wyrażeń, ale nabywa umiejętności tworzenia nieskończonej ilości zdań poprawnych gramatycznie, niesłyszanych wcześniej. Chomsky uważa przekazywany genetycznie mechanizm za główny czynnik umożliwiający uczenie się języka. Badacz twierdził, że wypowiedzi dorosłych słyszane przez dziecko są nieregularne, więc uniemożliwiają nauczenie się abstrakcyjnej gramatyki. Krytyka behawioryzmu przez Chomsk'ego, atrakcyjność jego teorii przyczyniły się do rozkwitu badań nad językiem dziecka (koncentracja na składni). W ramach koncepcji Chomsk'ego prowadzono badania kompetencji komunikacyjnej, które nie wyjaśniły do końca mechanizmów nabywania mowy przez dzieci.

Zdecydowany przełom w studiach nastąpił około roku 1970, kiedy ukazały się publikacje Lois Bloom I. M. Schleisingera. Bloom uważała, że chcąc wyjaśnić proces nabywania mowy nie należy polegać jedynie na formalnej interpretacji wypowiedzi, ale trzeba uwzględniać jej znaczenia, ponieważ "struktury identyczne pod względem formalnym mogą mieć kilka różnych znaczeń. Jedynym sposobem ustalenia przypuszczalnego znaczenia wypowiedzi dziecka jest korzystanie z informacji o charakterze sytuacyjnym, w jakim wystąpiła dana wypowiedź." [3] W teorii Schlesingera najważniejsze miejsce zajmuje "intencja semantyczna", czyli zamiar przekazania określonej treści stanowiącej punkt wyjścia wypowiedzi nadawcy. Słuchacz musi natomiast zrozumieć i zrekonstruować ową "intencję semantyczną". Zmieniło się nastawienie badaczy w kwestii kompetencji językowej: "(...) pełne określenie formalnych struktur językowych i reguł konstrukcyjnych stosowanych przez dziecko nie jest możliwe bez uprzedniego wzięcia pod uwagę, jaką treść usiłuje ono przekazać za pomocą tych struktur, a zatem, że funkcja, dla której dana forma została użyta, powinna służyć badaczowi za podstawę opisu tej formy." [4] Ważnym elementem przemyśleń stało się wykrycie sposobu, w jaki dziecko realizuje "intencje semantyczne" w następnych etapach rozwoju.

Dalszy przebieg studiów to rozpatrywanie rozwoju językowego dziecka jako nabywania umiejętności komunikowania się za pomocą środków językowych. Halliday twierdzi, że człowiek zna znaczenia słów, zanim zacznie używać pierwszych typowych wyrazów. Według niego: "Dziecko czerpie znaczenia z informacji o funkcjonowaniu sygnałów dźwiękowych w kontekście społecznym." [5] Tę teorię nazwano społeczno- semantyczną.

Na rozwój języka można również patrzeć z punktu widzenia socjolingwisty, dla którego nie jest on jednorodny i stały, ale różnorodny i dynamiczny. Potwierdza to znaczne zróżnicowanie poziomu dojrzałości językowej u dzieci. Przyczyn różnic można szukać nie tylko wewnątrz jednostki, ale także w zewnętrznych warunkach: otoczeniu i grupie społecznej. Dziecko utrwala przede wszystkim zwyczaje językowe środowiska, do którego przynależy. Na uwagę zasługuje zaproponowany przez Hymesa schemat przydatny przy przeprowadzaniu badań wyodrębniających czynniki warunkujące proces komunikowania się. Kategorie wyszczególnione przez uczonego są użyteczne w analizie relacji między mową a sytuacjami, w których akt mowy ma miejsce.

Hymes wyróżnił kategorie:

"1. Bezpośrednie otoczenie (setting), czyli fizyczne warunki porozumiewania się oraz sceneria (scene), czyli sytuacja kulturowa i psychologiczna.
2.Uczestnicy, czyli nadawca, adresat i/lub inny słuchacz.
3.Funkcja (purpose) obejmująca wyniki (outcomes) zamierzone i niezamierzone oraz cele (goals) indywidualne i ogólne.
4.Sekwencja aktów, czyli forma i treść kolejnych przekazów.
5.Sposób przekazywania komunikatu (Key), np. poważny, żartobliwy, uroczysty.
6. Środki, tj. kanał (mówienie, pisanie itp.) i forma mowy (np. potoczna lub standardowa, rejestr, kod).
7.Reguły interakcji werbalnej (normy zachowania, normy interpretacji).
8.Styl (genere), czyli kategorie formy językowej, np. wiersz, dowcip, klątwa, list." [6]
Kategorie socjolingwistyczne zostały wykorzystane w analizach procesu komunikowania się
w klasie szkolnej.

Brytyjski socjolog Basil Bernstein zajął się podobnymi problemami. Zainteresował się językowym zróżnicowaniem warstw społecznych, ich przyczynami i skutkami. Właściwości klasy społecznej mają duży wpływ na to, jakim językiem posługuje się dziecko. Badacz środowisko podzielił na klasę robotniczą i klasę średnią. W wyniku swoich obserwacji wyróżnił dwa typy kodów: rozwinięty (przypisany klasie średniej) i kod ograniczony (przypisany klasie robotniczej). Kod rozwinięty charakteryzuje się otwartością, elastycznością, bogatym słownictwem, natomiast kod ograniczony dysponuje zamkniętym zbiorem znaczeń, sztywnością składniową. Bernstein stwierdził, "(...) że żaden z dwu kodów nie jest lepszy ani gorszy, lecz każdy z nich służy innym celom w procesie porozumiewania się, w zależności od sytuacji społecznej. Szczególny problem w skali społecznej stwarza jednak edukacja szkolna, szkoła bowiem preferuje kod rozwinięty i stawia uczniom znaczne wymagania w tym zakresie." [7] Wniosek jest oczywisty, uczniowie znający tylko kod ograniczony mają problemy z komunikacją w szkolnej rzeczywistości.

Istnieje wiele teorii na temat mechanizmów nabywania mowy przez dzieci. Na początku rozwojem języka zajmowali się badacze traktując ten przedmiot jako margines swojej pracy. Współcześnie wielu naukowców traktuje studia nad językiem u dzieci jako główny przedmiot badań. Badany jest również poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej oraz czynników, które ją warunkują.

Etapy rozwoju kompetencji komunikacyjnej

Termin "kompetencja komunikacyjna" pojawił się na przełomie lat
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Badacze rozwoju języka stwierdzili, że kompetencja lingwistyczna nie wystarcza do sprawnego komunikowania się. Mówiący musi bowiem tworzyć poprawne gramatycznie wypowiedzi z odniesieniem do przedmiotu, kontekstu. Odbiorca powinien zrozumieć wypowiedź uwzględniając formy gramatyczne i kontekst społeczny.

Hymes twierdził, że kompetencja komunikacyjna to zdolność wybierania odpowiednich środków językowych i niejęzykowych oraz umiejętność uwzględniania sytuacji mówienia, która jest uwarunkowana przez mówiącego, jego wartości poznawcze, emocjonalne, system norm oraz pełnioną przez niego rolę w społeczeństwie.

Według M. Kielar-Turskiej i M. Białeckiej-Pikul kompetencja komunikacyjna ma charakter: personalny, ponieważ wymaga od odbiorcy umiejętności rozumienia, indywidualny, dlatego że jest zdolnością konkretnego użytkownika języka. Kompetencja komunikacyjna odnosi się nie tylko do wiedzy, ale także do wykonania językowego, a więc obejmuje również zdolności pragmalingwistyczne, więc ma charakter złożony.

Obejmuje następujące zdolności i sprawności:
- wiedzę i umiejętności lingwistyczne- tj. kompetencja lingwistyczna, która umożliwia rozumienie i budowanie poprawnych gramatycznie zdań,
- lingwistyczne zdolności funkcjonalne- różnicowanie sposobów mówienia w zależności od spostrzegania,
- umiejętności poznawcze- pozwalają mówiącym poruszać się w przestrzeni,
- umiejętności intencjonalnego realizowania wypowiedzi związane emocjonalnymi właściwościami mówiącego,
- umiejętności społeczne,
- umiejętności interakcyjne związane ze znajomością i stosowaniem reguł językowych i pozajęzykowych dotyczących interakcji,
- umiejętności kulturowe warunkujące uczestnictwo w obrzędach obowiązujących w danej grupie społecznej.

Cynthia Stohl uważa, że kompetencja komunikacyjna to indywidualna zdolność do osiągania celów interakcyjnych w specyficznych kontekstach społecznych przy użyciu właściwych znaczeń i sposobów mówienia. Jest ona tworem wielowymiarowym. Wyróżniamy trzy grupy kompetencji komunikacyjnej: socjolingwistyczną, interakcyjną, lingwistycznych sprawności funkcjonalnych.

Socjolingwistyczne kompetencje polegają na opanowaniu i stosowaniu norm i ocen panujących w określonej grupie społecznej i językowym i niejęzykowym uczestniczeniu w obrzędach grupy.

Kompetencje interakcyjne opierają się na regułach interakcji zarówno werbalnych (np. stosowanie zwrotów rozpoczynających i kończących rozmowę), jak i niewerbalnych (np. uważne słuchanie, stosowanie pauz).

Natomiast kompetencje lingwistyczne przejawiają się na umiejętności używania języka w zależno-ści od celu rozmowy, kontekstu, rozmówców.

M. Schatz stwierdza:
"Kompetencja komunikacyjna jest złożoną całością i zaburzenie jednej z jej szczegółowych umiejętności może prowadzić do zaburzenia procesu komunikowania w ogóle."

Kompetencja komunikacyjna podlega zmianom, ale opanowywanie poszczególnych umiejętności przypada na różne okresy rozwoju dziecka.

Psycholingwiści twierdzą, że: "(...) człowiek to nie tylko ssak, który mówi, ale przede wszystkim osoba komunikująca się" [8]

Badacze opisują nie tylko język jako podstawowy środek porozumiewania się, ale również niewerbalne środki komunikacji ruchy, gesty, mimikę, spojrzenie. Dzieci rodzą się ze zdolnościami do opanowania języka. Trudno u nich stłumić chęć do uczenia się. Przy minimalnej stymulacji otoczenia dziecko zaczyna mówić. Oczywiście środowisko ma wpływ na rozwój umiejętności komunikowania się. Na początku dzieci w prosty sposób próbują odwzorowywać wypowiedzi dorosłych. W tym procesie istotną rolę odgrywają pozytywne wzmocnienia. Dziecko porozumiewa się w celu zaspokojenia własnych potrzeb (funkcja pragmatyczna), później uczy się obserwacji i komentowania (funkcja matetyczna). Dojrzewając uczy się nawiązywania kontaktów i utrzymywania ich (funkcja komunikacyjna) oraz samo próbuje odgrywać role wynikające z posługiwania się językiem (np. pytającego, słuchacza, mówcy).Już pod koniec wczesnego dzieciństwa młody człowiek wyraża swoje obserwacje i interpretuje wydarzenia (funkcja ideacyjna) i zaznacza własne stanowisko (funkcja interpersonalna). [9]

M. Kielar- Turska stwierdza: "(...) dziecko zdobywając umiejętność posługiwania się językiem nie tylko opanowuje struktury językowe lecz także uczy się społecznych ocen i reguł mówienia w interakcjach. Zaznacza się, iż kompetencja komunikacyjna jest zróżnicowana indywidualnie i kulturowo." [10]

Pierwsze formy komunikowania się dziecka z otoczeniem mają postać kontaktów niewerbalnych. Kontakt między niemowlęciem a matką istnieje wcześniej niż od momentu opanowania mowy.[11] Najistotniejszy rozwój kompetencji komunikacyjnej przypada na czas między 2. a 7. rokiem życia. Jednak cały proces rozwoju nie zostaje w tym okresie zakończony. Stwierdzono, że przed 2. rokiem życia dziecko już stosuje szept, ściszanie głosu w zależności od kontekstu. Kontakt z otoczeniem nawiązuje ono jeszcze wcześniej: "H. Wallon (1956) zauważa, że od pierwszych dni życia dziecka zachodzi osmoza emocjonalna między matką a dzieckiem. Bardzo wcześnie dzieci uczą się mimicznych wyrazów twarzy, które są powszechnie używane przez przedstawicieli tego samego gatunku i tak samo rozumiane." [12] Eckman w swoich badaniach dowiódł, że już trzymiesięczne niemowlęta uśmiechają się do dorosłych. Niemowlęta komunikują się z otoczeniem w sposób niewerbalny, zanim nauczą się posługiwania językiem. Na kontakty te składają się reakcje dorosłego: pokazywanie, bawienie się oraz odpowiedzi dziecka: uśmiechy, spojrzenia, płacz, ożywienie, gaworzenie, itp. Podstawowe reguły gramatyczne opanowywane są przez dziecko do 6. roku życia. Z kolei uczenie się reguł specyficznych przedłuża się na kolejne kilka lat. Możliwości komunikacyjne dziecka ocenia się obserwując jego zachowanie podczas zabawy. Zdolności komunikacyjne ujawnia ono przez odgrywanie różnych ról: "I tak, grając role matki i ojca przedszkolaki różnicują swoje zachowania werbalne: w roli matki mówią więcej, używają dłuższych zdań, pieszczotliwych wyrażeń, ocen i próśb pośrednich, zaś występując w roli ojca stosują więcej imperatywów (...). W roli dziecka mówią krótszymi zdaniami, używają zaimka ja, stosują wysoką intonację i wprowadzają różne modyfikacje fonetyczne(...)." [13] W czasie zabawy dzieci nie odtwarzają słów jakiejś konkretnej osoby, ale wymyślają na podstawie własnych doświadczeń język odpowiadający danej roli. W wieku 3-5 lat człowiek zaczyna podtrzymywać rozmowę. Uczy się używać zwrotów grzecznościowych, inicjować dyskusje. Przedszkolaki nie rozumieją jeszcze podtekstu wypowiedzi i wyrazów wyrażających logiczne relacje (np. nawet, tylko). Kompetencja narracyjna kształtuje się około 10.roku życia.[14] Człowiek poznający język nie tylko uczy się struktur językowych, ale także reguł mówienia, dostosowywania wypowiedzi do słuchacza i sytuacji. Ta umiejętność świadczy o opanowaniu kompetencji komunikacyjnej.

Na rozwój języka w dużym stopniu wpływają społeczne interakcje. Maria Kielar-Turska stwierdza: "W kontaktach z innymi dzieci uczą się nie tylko struktury swojego języka oraz stykają się z systemem wartości, przekonań i nastawień charakterystycznych dla danej grupy społecznej." [15] W okresie późnego dzieciństwa (między 7. a 11. rokiem życia) na kształtowanie kompetencji komunikacyjnej wpływają interakcje z rodzicami i nauczycielami.[16] Młodzi ludzie uczą się dostosowywać przekazywane informacje do potrzeb odbiorcy komunikatu. Człowiek od urodzenia nawiązuje kontakt z innymi, najpierw w sposób niewerbalny, później za pomocą słów. Niejęzykową formę kontaktów interpretuje się jako ćwiczenia w komunikowaniu się, dzięki którym niemowlę nawiązuje więzi z najbliższymi przez, np. uśmiech, płacz, wyciąganie rączek. Umiejętność przekazywania informacji niewerbalnie nie zanika, w miarę dorastania zmienia się, ale posługujący się językiem młody człowiek nadal wyraża swoje uczucia przy pomocy mimiki, gestów, uśmiechu, itp. Ludzie chętnie komunikują się w sposób pozajęzykowy: "Kanał werbalny służy przekazywaniu informacji, natomiast kanał niewerbalny- ustalaniu stosunków międzyludzkich." [17]

Dziecko podstawy kompetencji komunikacyjnej opanowuje do 3 roku życia. Już w przedszkolu jego język upodabnia się do mowy dorosłych. Jednak udoskonalanie umiejętności kontaktowania się z otoczeniem człowiek doskonali w następnych latach życia.

Wyniki badań kompetencji komunikacyjnej u dorosłych znalazły zastosowanie w reklamie, polityce, terapii. Umiejętność ta jest bardzo przydatna w codziennym życiu, a szczególnie w zrobieniu kariery. Dlatego: "W poradnikach radzi się jak prowadzić negocjacje (...), jak przemawiać publicznie, jak grzecznie odmawiać, jak skutecznie prosić. Prace tego rodzaju wskazują na potrzebę doskonalenia kompetencji komunikacyjnej w dorosłości." [18] W studiach nad znaczeniem tej umiejętności zwraca się również uwagę na odmienność komunikowania się kobiet i mężczyzn. Rozwijanie poziomu kompetencji komunikacyjnej trwa od narodzin dziecko i kształtuje przez dzieciństwo, młodość i dorosłość. Zależy od środowiska, w którym funkcjonuje człowiek, jego zdolności oraz płci.

Znaczenie poziomu rozwoju kompetencji komunikacyjnej dla powodzenia szkolnego.

Wiedza na temat kompetencji komunikacyjnej dziecka ma istotne znaczenie dla dorosłych: rodziców, nauczycieli i wychowawców. Znajomość przebiegu rozwoju językowego ucznia jest podstawą do określenia poziomu umiejętności i możliwości dziecka oraz umożliwia rzetelne opracowanie metod diagnostycznych i terapii. Nauczenie młodego człowieka sprawnego posługiwania się językiem jako narzędziem myślenia i komunikowania się z otoczeniem to cel, do którego powinni dążyć dorośli.

O tym jak ważny jest poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej dla powodzenia szkolnego świadczy stwierdzenie Marii Kielar-Turskiej: "Środowisko rodzinne decyduje o typie języka oraz systemie komunikowania się, jakie opanowuje dziecko we wczesnym dzieciństwie. Te wczesne doświadczenia w używaniu języka, zdobywane w rodzinie, decydują o powodzeniu w szkole a następnie o całej karierze życiowej człowieka." [19] Posługujący się kodem rozwiniętym siedmiolatek ma oczywiście łatwiejszy start w karierze szkolnej niż dysponujący kodem ograniczonym kolega. Badania poziomu rozwoju kompetencji komunikacyjnej uczniów pomagają w określeniu dojrzałości dziecka i ułatwiają wyznaczanie celów dydaktycznych adekwatnych do jego potrzeb. Nauczyciele mogą wykorzystać wyniki pomiaru, aby usprawnić umiejętności podopiecznych w zakresie komunikacji. Dziecko w szkole poznaje nowe słowa, gramatykę, uczy się porozumiewać z rówieśnikami i dorosłymi. Wzbogaca swój dotychczasowy (wyniesiony z domu rodzinnego) kod i rozszerza go. Z. Dysarz przeprowadziła badania wśród sześcio- i siedmiolatków, które podzielono na dwie grupy. W pierwszej znalazły się dzieci z rodzin, w drugiej z pogotowia opiekuńczego. Wyniki wykazały, że poziom kompetencji komunikacyjnej u dzieci z drugiej grupy generalnie był niższy niż u tych, z pierwszej. Zbadano subumiejętności kompetencji komunikacyjnej m.in. takie, jak: rozumienie struktur gramatycznych zdań (RG), rozumienie słownika umysłowego(SU), konstruowanie narracji (KN), rozumienie opowiadania (RO), poprawianie zdań niespójnych semantycznie, itp.[20] Umiejętności, z którymi miały kłopot dzieci z drugiej grupy, to podstawowe czynności wykonywanie na co dzień w szkole. Można przewidzieć, że ci, którzy wykazali się niższym poziomem rozwoju kompetencji komunikacyjnej mieli większe kłopoty w szkole niż ich rówieśnicy z pierwszej grupy.

Należy jednak pamiętać, że poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej zależy nie tylko od środowiska, w którym wychował się i żyje uczeń, ale także od jego możliwości uczenia się. Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych mają często problemy ze sprawnym opanowaniem języka. Przykładem są dzieci z dysleksją, które wkładają wielki wysiłek w uczenie się zasad ortografii i interpunkcji. Muszą również ćwiczyć czytanie. Trudności w przyswajaniu systemu językowego powodują, że dyslektycy "(...) budują krótsze opowiadania, używają krótszych zdań, często nie potrafią zakończyć zdania, używają mniej wyrażeń przyimkowych; opuszczają podstawowe informacje w opowiadaniu, często zniekształcają informacje." [21]

Nie zawsze jednak uczniowie, którzy mają trudności z posługiwaniem się językiem, mają również problemy z komunikowaniem się: "Badania nad dziećmi wykazującymi różnego rodzaju zaburzenia w rozwoju pozwalają zrozumieć, iż pytania o rozwój nie można sprowadzić do pytania o rozwój kompetencji komunikacyjnej i vice versa." [22]

Poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej dla powodzenia szkolnego dziecka ma istotne znaczenie, ponieważ proces nauczania opiera się na komunikowaniu. Dzieci o wyższym poziomie tej umiejętności łatwiej zdobywają wiedzę i umiejętności oraz porozumiewają się z rówieśnikami.

M. Kielar-Tuska stwierdza: "Dorośli intuicyjnie odczuwają, iż sprawności komunikacyjne są ważne i wymagają korekty właśnie w okresie dzieciństwa; pierwsze lata w szkole podstawowej to ostatni korzystny okres do doskonalenia kompetencji komunikacyjnych dziecka." [23]

Rodzice, nauczyciele, wychowawcy powinni motywować dzieci do nabywania coraz większych sprawności związanych z komunikowaniem się. Największą rolę w życiu dziecka pełnią zazwyczaj rodzice, którzy przyczyniają się do rozwoju poziomu rozwoju kompetencji komunikacyjnej. Matka i ojciec są dla małego dziecka ważnymi osobami i to, co i jak mówią ma dla niego wielkie znaczenie. Młody człowiek uczy się od nich zarówno wiedzy o języku, jak i zasad oraz strategii komunikacyjnych. W szkole na dojrzewanie ucznia zaczynają mieć wpływ rówieśnicy, wychowawcy i nauczyciele. Od poziomu rozwoju kompetencji komunikacyjnej ucznia może zależeć jego powodzenie lub niepowodzenie szkolne. Ważne jest również to, jaką opinię na temat jego wiedzy i umiejętności w zakresie porozumiewania się z otoczeniem wydadzą pedagodzy, ponieważ "(...) ocena wychowawców co do możliwości dziecka w zakresie określonych funkcji psychicznych rzutuje na: strukturę organizowanych sytuacji wychowawczych, kontrolę wykonania zadań przez dziecko, metody kierowania aktywnością dziecka, dobór strategii wspierania rozwoju dziecka. Doniosłe znaczenie oceny wychowawców dla rozwoju psychicznego dziecka wynika z jej zwrotno- korygującego aspektu, który umożliwia systematyczną modyfikację systemu wychowawczego. Wyobrażenie rodziców i nauczycieli o umiejętnościach dziecka ma jednocześnie dla niego znaczenie emocjonalne. Może w konsekwencji stymulować albo ograniczać rozwój tych umiejętności." [24]

Rodzice i nauczyciele w znaczący sposób wpływają na rozwijanie kompetencji dziecka oraz oceniają jego zdolności w zakresie porozumiewania się i wspomagają jego dojrzewanie. Kompetencja komunikacyjna, poziom jej rozwoju ma istotny wpływ na karierę szkolną ucznia, ponieważ umiejętności porozumiewania się są konieczne w procesie nabywania wiedzy, bo czym jest nauczanie, jeżeli nie jedną z form komunikacji między nauczycielem i uczniem?

Zalecenia do oddziaływań wychowawczych i edukacyjnych

Rozwój mowy zaczyna się już w okresie prenatalnym. Wszelkie zaburzenia w tym czasie mogą powodować nieprawidłowości w późniejszym rozwoju mowy u dziecka. Oprócz czynników genetycznych na człowieka wpływa środowisko, które go wychowuje. Lepiej rozwija się dziecko mające w domu rodzinnym poprawny wzorzec posługiwania się językiem, czuje się akceptowane i kochane. Ważne jest także czytanie książek, kształtowanie otwartej sprzyjającej kontaktom z innymi postawy. W ten sposób rozszerza się kod komunikacyjny młodego człowieka. Chociaż rozwój mowy przebiega spontanicznie, to kształtowanie umiejętności korzystania z języka w kontekście społecznym w dużej mierze zależy od dorosłych i ich pracy z dziećmi.

Zadaniem dla rodziców i pedagogów jest nauczenie młodych ludzi efektywnego komunikowania się. Edukacja będzie skuteczna tylko wtedy, gdy dorośli będą współpracować i wytworzą pozytywną atmosferę sprzyjającą pracy z uczniem. W jaki sposób można kształtować kompetencję komunikacyjną gimnazjalistów?

Oto niektóre zalecenia:
- czytanie książek, czasopism, instrukcji, itp.,
- ćwiczenia w głośnym czytaniu ze rozumieniem,
- wzbogacanie słownictwa, np. przez ćwiczenia słownikowe,
- wymyślanie zakończeń poznanych opowiadań,
- pisanie wypracowań, w których uczeń wyraża i uzasadnia swoje zdanie,
- tworzenie pism o charakterze użytkowym (np. list, zaproszenie, podanie, ogłoszenie, reklama),
- pisanie scenariuszy przedstawień,
- czytanie tekstu z podziałem na role,
- odgrywanie ról postaci po pamięciowym opanowaniu tekstu,
- kontakt z żywą sztuką (odbiór przedstawień teatralnych, koncertów, filmów, itp.)
- udział w konkursach: czytania, recytatorskich, ortograficznych i itp.,
- prowadzenie rozmów na określone tematy,
- kształtowanie umiejętności precyzyjnego formułowania ocen, sądów, opinii,
- organizowanie spotkań z rówieśnikami z innych klas, szkół w celu wymiany poglądów, doświadczeń,
- zapoznanie z teorią komunikowania się (mechanizm aktu komunikacji),
- redagowanie szkolnej gazetki (przeprowadzania wywiadów, pisanie artykułów na określony temat, przegląd wiadomości),
- prowadzenie audycji w szkolnym radiowęźle.

Komunikowanie się jest jedną z umiejętności kluczowych potrzebnych w realizowaniu dalszych celów edukacyjnych i wychowawczych. Szczegółowa diagnoza ucznia pomoże sformułować wskazówki do pracy dla rodziców, nauczycieli i innych osób pracujących z dzieckiem o specjalnych potrzebach edukacyjnych.

Bibliografia

1.Zofia Dysarz, Poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej dzieci prawidłowo rozwijających się i z zaburzonym rozwojem w ocenie rodziców i nauczycieli [w:] język w przestrzeni edukacyjnej,
red. R. Mrózek, Katowice 2000.
2.Maria Kielar-Turska, jak matki i nauczycielki oceniają kompetencję komunikacyjną dziewięcioletnich uczniów? [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1994, tom 2, nr 3-4, str.104-120.
3.Maria Kielar-Turska, Orientacja dorosłych w kompetencjach komunikacyjnych dziecka [w:] Polska terminologia logopedyczna, Kraków 1994.
4. Maria Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek- jak go widzi psycholingwista? [w:] Rozwijający się człowiek w zmieniającym się świecie, red. J. Trempała, WSP Bydgoszcz, 1995.
5.Maria Kielar-Turska, Marta Białecka-Pikul, Dziecko i komunikacja: lingwistyczny, społeczny i poznawczy aspekt badań [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1993, tom 1, nr 3, str. 3-19.
6. Grace W. Shugar, Magdalena Smoczyńska, Badania nad rozwojem języka dziecka, PWN 1980.
7.Maria Tyszkowa, Ekologiczne uwarunkowania rozwoju psychicznego jednostki: propozycja interpretacji poznawczej [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1993, tom 1, nr 2,
str.3-18.

Przypisy:

1. M. Smoczyńska, G. W. Shugar, Badania nad rozwojem mowy dziecka, PWN 1980, str. 8.
2. Tamże, str. 22.
3. Tamże, str. 27-28.
4. Tamże, str. 28.
5. Tamże, str. 42-43.
6. Tamże, str. 45.
7. Tamże, str. 46.
8. M. Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek- jak go widzi psycholingwista? [w:] Rozwijający się człowiek w zmieniającym się świecie, red. J. Trempała, WSP Bydgoszcz, 1995, str. 14.
9. Por. M. Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek- jak go widzi psycholingwista? [w:] Rozwijający się człowiek w zmieniającym się świecie, red. J. Trempała, WSP Bydgoszcz, 1995, str.17
10. tamże, str.17
11. M. Kielar-Turska, M. Białecka-Pikul, Dziecko i komunikacja: lingwistyczny, społeczny i poznawczy aspekt badań [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1993,tom 1, nr 3, str.9
12. Tamże, str. 8
13. M. Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek..., str.18
14. Por. M. Kielar-Turska, Jak matki i nauczycielki oceniają kompetencję komunikacyjną dziewięcioletnich uczniów? [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1994, tom 2, nr 3-4, str.105
15. M. Kielar-Turska, Orientacja dorosłych w kompetencjach komunikacyjnych dziecka [w:] Polska terminologia logopedyczna, Kraków 1994, str.101
16. Por. tamże, str. 101
17. M. Kielar-Turska, M.Białecka-Pikul, Dziecko i komunikacja..., str.8
18. M. Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek..., str.23
19. Mari Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek- jak go widzi psycholingwista? [w:] Rozwijający się człowiek w zmieniającym się świecie, red. J. Trempała, WSP Bydgoszcz, str. 15.
20. Zofia Dysarz, Poziom rozwoju kompetencji językowej i komunikacyjnej u dzieci z rodzin i z pogotowia opiekuńczego [w:]...?, str.95-101.
21. M. Kielar-Turska, Rozwijający się człowiek..., str. 22.
22. Tamże, str.22.
23. Maria Kielar- Turska, Orientacja dorosłych w kompetencjach komunikacyjnych dziecka [w:] Polska terminologia logopedyczna, Kraków 1994, str.107.
24. Zofia Dysarz, Poziom rozwoju kompetencji komunikacyjnej dzieci prawidłowo rozwijających się i z zaburzonym rozwojem w ocenie rodziców i nauczycieli [w:] Kwartalnik Polskiej Psychologii Rozwojowej 1994, tom 2, nr 3-4, str.105.
 

Opracowanie: mgr Natasza Karpińska
mgr Anna Okoń


 
  Barometr
1 2 3 4 5 6  
Oceń artukuł!



Ilość głosów: 0

Szukaj autora i tytuł
Ostatnio dodane materiały
Najczęściej zadawane pytania
Zasady publikacji 
Zobacz jak wygląda zaświadczenie o publikacji Twoich materiałów
  Twoje konto
Zaloguj się
Załóż konto
Zapomniałem hasła
  Forum
Nauczyciel - awans zawodowy
Matura
Korepetycje
Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam

O Profesorze - Napisz do Nas - Reklama - Polityka prywatności - Najczęściej zadawane pytania - Zgłoś błąd

2000-2014