Dysleksja - przyczyny i objawy

Dysleksja istnieje, od kiedy ludzie posługują się pismem. Pierwsi zwrócili uwagę na problem i opisali zjawisko dysleksji okuliści. To do nich pod koniec XIX wieku kierowano dzieci, które nie mogły nauczyć się czytać, mimo że np. w matematyce odnosiły sukcesy, mnożąc i dzieląc w pamięci. Dlatego nauczyciele podejrzewali jakieś zaburzenia wzroku. W 1896 roku okulista W. Pringle Morgan ¹ opisał w "British Medical Journal" przypadek 14-letniego chłopca, któremu "słowo pisane nie docierało do świadomości, dopiero głośno przeczytane, nabierało znaczenia" i nazwał to "wrodzoną ślepotą słowną". Do galerii słynnych dyslektyków należeli wybitni politycy, wynalazcy, uczeni - noblisci, rzeźbiarze, pisarze i jeden monarcha: Hans Christian Andersen, Winston Churchill, Thomas Edison, Albert Aistein, Jacek Kuroń, król norweski Olaf, czy August Rodin.

Zarówno na świecie, jak i w Polsce, dysleksja nie jest rzadkością. Z danych Polskiego Towarzystwa Dysleksji (PTD) wynika ze w każdej klasie można spotkać przynajmniej jedno dziecko z dysleksją. Dotyczy ona ok. 10% polskich dzieci, natomiast 13-16% to dysgraficy, czyli dzieci mające poważne trudności z opanowaniem poprawnej pisowni. Dla określenia tego zjawiska przyjęło się używać trzech pojęć: dysleksja, dysortografia i dysgrafia. Prof. Marta Bogdanowicz ² definiuje je w następujący sposób:

"(...)dysleksja to zaburzenia objawiające się trudnościami w nauce czytania mimo stosowania obowiązujących metod nauczania, normalnej inteligencji i sprzyjających warunków społeczno - kulturalnych. Jest spowodowana zaburzeniami podstawowych funkcji poznawczych, co często jest uwarunkowane konstytucjonalnie.

Dysgrafia to problemy z opanowaniem umiejętności wyraźnego i czytelnego pisma.

Dysortografia to uporczywe popełnianie błędów ortograficznych i szerzej - kłopoty z opanowaniem poprawnej pisowni."

Dyslektycy są mniej sprawni i bardziej nieśmiali niż ich rówieśnicy. Mają problemy z nauką jazdy na rowerze, posługiwaniem się sztućcami, zapinaniem guzików i zawiązywaniem sznurowadeł. Bardzo często są leworęczni. Rysują bardzo nieporadnie, zniekształcają nawet proste figury, często jeszcze w szkole (w wieku przedszkolnym jest to normalne) nie mogą zdecydować się, w której ręce trzymać ołówek. Stronią od zabaw ruchowych i zręcznościowych. Nie bawi ich układanie klocków czy puzzli.

Jak twierdzi psychiatra dziecięcy prof. dr hab. Hanna Jaklewicz "u dorosłych dyslektyków, którzy nigdy nie byli rehabilitowani, bardzo wyraźnie zaznaczają się takie cechy osobowości jak: wysoki poziom niepokoju, duże napięcie emocjonalne, poczucie mniejszej wartości, brak samodzielności w podejmowaniu decyzji, niedojrzałość emocjonalna, trudności w nawiązywaniu kontaktów oraz dostosowywaniu się do nowych sytuacji." ³

Wyraźnie jednak trzeba zaznaczyć, ze dysleksja dotyczy osób o normalnej, przeciętnej inteligencji, chociaż inteligencja ponadprzeciętna lub wybitna nie jest bariera dla tego zaburzenia. Aby zdiagnozować dysleksję trzeba mieć również pewność, że wobec ucznia były stosowane obowiązujące, tradycyjne metody nauczania, nie naruszające zasad dydaktyki.

U dyslektyków występuje nieprawidłowość w pracy ośrodków centralnego układu nerwowego ⁴, konkretnie ośrodków czytania i pisania. Za podstawowa przyczynę ich powstania przyjmuje się czynniki wrodzone, dziedziczne lub zaistniałe w życiu płodowym. Nie wyklucza się także powikłań okołoporodowych jako okoliczności sprzyjających wystąpieniu dysleksji.

Rozważając etiologie zjawiska przypuszcza się, iż w pewnym okresie życia płodowego występuje nadprodukcja testosteronu ⁵, hormonu męskiego, która w specyficzny sposób wpływa na rozwój mózgu i zwalnia wzrost lewej półkuli mózgowej, a przyspiesza rozwój określonych okolic prawej półkuli. Teoria ta wyjaśnia wiele występujących z dysleksja faktów, m.in. ten, że dotyczy ona cztery razy częściej chłopców niż dziewcząt.

Lepszy rozwój prawej półkuli może również tłumaczyć występowanie u części osób z dysleksją wyraźnie ponadprzeciętnych uzdolnień i talentów np. muzycznych, plastycznych, czy konstrukcyjnych. Oczywiście nie wszystkie dzieci, które mają trudności z czytaniem i pisaniem, to dyslektycy. Jest wiele przyczyn kłopotów szkolnych: wady wzroku i słuchu, opóźnienie w rozwoju umysłowym, niedojrzałość emocjonalna, zaniedbania wychowawcze. Stąd znaczenie fachowej diagnozy. Dyslektykiem jest dziecko, które ma uporczywe trudności mimo normalnej inteligencji i poprawnych metod nauczania oraz sprzyjających warunków rodzinnych.

Dysleksja niewątpliwie "zatacza" coraz większe kręgi. Stała się również problemem polskiej oświaty. Ministerstwo Edukacji Narodowej opracowało specjalny biuletyn na temat dysleksji ⁶. Możemy się w nim również zapoznać z przepisami regulującymi zasady organizacji pomocy psychologiczno - pedagogicznej dla dzieci i młodzieży ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się.

Dosyć nowa teorię w Polsce przedstawia M. T. Załoga ⁷, która prezentuje wyniki badań irlandzkich uczonych. Twierdzą oni, że przyczyn dysleksji należy szukać w móżdżku, tzn. części mózgu odpowiadającej m.in. za koordynację ruchów i przetwarzanie informacji związanych z nabywaniem wiedzy i umiejętności. Dzieci cierpiące na poważne zaburzenia neurologiczne bardzo długo utrzymują, tzw. odruchy pierwotne. Jeżeli utrzymują się one dłużej, świadczą o zaburzeniu dalszego rozwoju mózgu. Uczeni zbadali małych dyslektyków i stwierdzili, ze jeszcze w wieku szkolnym utrzymuje się u nich jeden z takich odruchów - podążanie asymetrycznego ruchu kończyn za ruchem glowy.Badacze zalecili więc specjalną gimnastykę 20 dyslektykom w wieku 9-10 lat. Proste ćwiczenia dzieci wykonywały w domu pod kontrola rodziców przez ok. 10 minut dziennie. Wyniki okazały się rewelacyjne. Mali dyslektycy nadrabiali opóźnienia w czytaniu i pisaniu szybciej, niż ich rówieśnicy z podobnymi problemami, których nie poddano terapii.

Podobne techniki terapeutyczne uaktywniające obszary mózgu poprzez ruch od dawna propaguje Dennison i Weronika Sherborne.

Poprzez dobranie odpowiednich ćwiczeń można np. stymulować wytwarzanie odpowiednich połączeń miedzy półkulami mózgowymi i przy pisaniu niezbędnej koordynacji "ręka - oko". Być może wczesne zastosowanie opracowanych przez Irlandczyków ćwiczeń pomoże dzieciom uniknąć problemów z nauka czytania i pisania.

Inną możliwość prezentuje V. F. Maasa ⁸. Przybliża ona istotę integracji sensorycznej, która ułatwia uczenie się. Autorka przedstawia również charakterystykę dzieci dyslektycznych. Twierdzi, że objawy towarzyszące dysleksji wiążą się z zaburzeniami integracji sensorycznej. Autorka proponuje, żeby identyfikacja trudności w uczeniu się oparta była na testach psychologicznych i pedagogicznych, testach Integracji Sensorycznej i Klinicznej Obserwacji. W polskich poradniach nie stosuje się wyżej wymienionych testów. Jest to metoda ułatwiająca uczenie się, ale nie czyni cudów.

Najczęściej główną przyczynę dysleksji upatruje się w zaburzeniach funkcji percepcyjno - motorycznych w zakresie analizatora słuchowego, wzrokowego, kinestetyczno - ruchowego, lateralizacji i orientacji przestrzennej. Podłożem trudności mogą być zaburzenia jednej funkcji, ale często dotyczą kilku. Najczęściej współistnieją ze sobą zaburzenia w zakresie funkcji słuchowych, wzrokowych oraz sprawności motorycznej.

Aby podjąć działania terapeutyczne w celu zmniejszenia lub zniwelowania trudności w czytaniu i pisaniu należy zapoznać się z typologią ⁹ błędów popełnianych przez dyslektyków

Charakterystyczne błędy popełniane przez osoby z dysleksja rozwojowa ¹⁰

W czytaniu ¹¹
- Pomijanie wyrazów lub ich dodawanie, zniekształcanie wyrazów i odczytywanie innych, podobnych.
- Gubienie się w tekście, pomijanie linii lub powtórne jej odczytywanie.
- Niepewność czytania krótkich wyrazów takich jak od-do.
- Trudność dzielenia dłuższych wyrazów na sylaby i syntetyzowanie sylab na wyrazy we właściwym porządku.
- Pomijanie interpunkcji.
- Przestawianie liter w wyrazie.
- Niewłaściwe łączenie liter.
- Trudność ze zrozumieniem czytanego tekstu, przy nadmiernym skupieniu się na stronie technicznej czytania.
- Trudności w zrozumieniu treści zawierającej pojęcia dotyczące stosunków przestrzenno - czasowych oraz struktur gramatyczno - logicznych.
- Trudności w orientacji na mapach i planach
- Zaburzenia orientacji w stronach świata
- Mylenie pojęć, które są przyswajane werbalnie
- Trudności w rozumieniu zadań z zakresu geometrii.

W pisaniu:
- Słaby poziom pracy pisemnej w porównaniu z wypowiedziami ustnymi
- Niski poziom graficzny i estetyczny prac pisemnych.
- Utrzymywanie się trudności z różnicowaniem liter p-b, p-g, u-n, m-w.
- Niewłaściwy dobór liter do głosek podobnych fonetycznie w wyniku ich niewłaściwego różnicowania: t-d, p-b, m-n.
- Mylenie nazw liter, głosek.
- Trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących.
- Dodawanie, pomijanie, przestawianie liter, sylab lub całych wyrazów.
- Nieprawidłowe rozmieszczenie pracy pisemnej na kartce.
- Tracenie wątku podczas pisania opowiadania.
- Brak lub niewłaściwe używanie interpunkcji
- Błędy typowo ortograficzne
- Pomijanie drobnych elementów graficznych w tym ogonków przy ą lub ę
- Pomyłki w zdaniach arytmetycznych
- Trudności w tworzeniu wykresów.
- Zamiana kierunków w rysunkach geometrycznych.
- Zakłócenia stosunków przestrzennych i proporcji elementów.

Chciałabym nawiązać jeszcze do nauki czytania a właściwie do okresu przygotowania do tych umiejętności. Okres ten zajmuje mało miejsca w literaturze fachowej. W Polsce dużą wagę przywiązuje i pisze o tym popierając wynikami badań prof. dr hab. Bronisław Racławski. Domaga się "właściwego do potrzeb każdego ucznia wydłużenia czasu na przygotowanie do nauki czytania i pisania oraz skrócenia w miarę możliwości do minimum czasu opanowywania względnie płynnego pisania i sprawnego czytania ze zrozumieniem." ¹². Taka konieczność proponuje również MEN we wspomnianym wcześniej biuletynie. W dalszych rozdziałach pedagog i rodzic mogą uzyskać wskazówki, z uwzględnieniem wieku dziecka, jak powinien przebiegać okres przygotowania do nauki czytania i pisania.

W przewodniku do Słownika ortograficzno - ortofonicznego I. i B. Rocławscy ¹³ jako pionierzy przestrzegają przed złą wymowa głosek w izolacji. Piszą, że dziecko musi wyraźnie słyszeć różnicę miedzy "py" i "p". Po wnikliwym przeczytaniu książek prof. Racławskiego twierdzę, że każdy myślący nauczyciel znajdzie związek miedzy niewłaściwym przygotowaniem do nauki czytania i pisania a dysleksja.

Na pewno nie jest to jedyna przyczyna zwiększającej się liczby dyslektyków. Inni autorzy książek trochę ogólnikowo traktują ten okres w życiu dziecka. Skupiają się raczej na rozpatrywaniu rożnych teorii i definicji na temat dysleksji oraz na udzieleniu porad na temat prowadzenia ćwiczeń z dzieckiem, np.B. Sawa ¹⁴

Są również podręczniki rozszerzające program ćwiczeń dla rodziców i pedagogów, które proponuje np.M. Bogdanowicz 15, I. Czajkowska i K. Herda 16. Wynika stąd, iż dzieci maja zapewnioną wielostronną pomoc, a problem nie znika, wręcz przeciwnie, nasila się. W związku z tym w dalszych rozdziałach pracy spróbuję wskazać możliwości terapii pedagogicznej dziecka dyslektycznego.

Przypisy:
1. E.Nowakowska, I.Miecik, Wolno stawiać byki.Polityka nr 17 (2347) z 27 IV 2002 r.s.32.
2 M. Bogdanowicz, O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu - odpowiedzi rodziców i nauczycieli. Wydawnictwo Popularnonaukowe Linea, Lublin 1994, s.32
3. Cyt. za K. Sułek.Trudne litery. Polityka nr 22 (2091) z 31 V 1997r. S.84.
4. M. Bogdanowicz,Integracja percepcyjno - motoryczna (teoria, diagnoza, terapia), CMMP-MEN, Warszawa 1997.
5. H. Petlewska, Czytać wbrew genom. Wiedza i Życie, VI 1996, s.41.
6. MEN, O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w nauce, Biblioteka Reformy, zeszyt nr 18, Warszawa 1999, s.5
7. M. T. Załoga, Wytęż móżdżek, Gazeta Wyborcza, nr 41, z 18 II 2000r. S.1
8. V. F. Maas, Uczenie się przez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej. WSiP. Warszawa 1998r.
9. T. Wejner, Uczniowie z dysleksja podczas egzaminów zewnętrznych. Biuletyn Informacyjny PTD, Marzec 2002, s.25.
10. J. Mickiewicz, Jedynka z ortografii? Rozpoznawanie dysleksji, dysgrafii i dysortografii w starszym wieku szkolnym. Toruń 1997,s.5
11. A. Balejko, Sprawdź jak mówisz i wymawiasz. Dyslalia-dysleksja. Białystok 2003
12. B.Raclawski, Nauka czytania i pisania. Biblioteka Pedagogiczna, Glattispol, Gdańsk 1998r.s.5
13. I. i B. Raclawscy, Słownik ortograficzno - ortofoniczny.Przewodnik, Glottispol, Gdańsk 1997.
14. B. Sawa, Jeżeli dziecko źle czyta i pisze. Warszawa 1997. WsiP.
15. M. Bogdanowicz, Metoda dobrego startu w pracy z dzieckiem od 5 do 10 lat. Warszawa 1985. WSiP.
16. I. Czajkowska i K. Herda, Zajecia korekcyjno - kompensacyjne w szkole. Warszawa 1990, WSiP.
 

Opracowanie: mgr Beata Jaszczurowska