Awans Informacje Forum Dla nauczyciela Dla ucznia Korepetycje Sklep
  [ Zaloguj się ]   [ Załóż konto ]
  Najczęściej szukane
Konspekty
Programy nauczania
Plany rozwoju zawodowego
Scenariusze
Sprawdziany i testy
  Reklama
  Media
Przegląd Prasy
Patronat
Medialny
Po godzinach
  Slowka.pl
Słówka na email
Język angielski
Język niemiecki
Język francuski
Język włoski
Język hiszpański
Język norweski
Język japoński
Język rosyjski
Gramatyka
Rozmówki

Wprowadzenie młodych osób w orkiestrę

Powyższy temat referatu powstał nieprzypadkowo, gdyż dokładnie taki podtytuł nosi dzieło zmarłego w 1976 roku angielskiego kompozytora, pianisty i dyrygenta - Benjamina Brittena - "Wariacje i fuga na temat Purcella". Pierwotnie napisane jako ilustracja muzyczna do filmu "Instrumenty orkiestry" spełnia wymogi ogólnych zasad procesu dydaktycznego, czyli nauczania, takich jak: uświadomienie celów i zadań instrumentów w orkiestrze, kierowanie procesami uogólniania tych celów i zadań przez różnorodne układy instrumentów, wreszcie kształcenie i utrwalanie pamięci brzmienia przez wielokrotne powtórzenia wystąpień instrumentów. Jest to kompozycja o ogromnym pięknie estetycznym i niezwykłej mocy wyrazu. Z tych też powodów sądzić można, iż bliższe jej poznanie wtajemniczy młode osoby w bogactwo orkiestry. Wieloosobowy zespół instrumentalny wykonujący pod kierownictwem dyrygenta kompozycje muzyczne to właśnie orkiestra. Na jej bogactwo składa się sztuka wspólnego muzykowania i przede wszystkim ogół instrumentów używanych przez zespół muzyków. Istrumentarium orkiestrowe - to bogaty zbiór wykształconych w ciągu wieków, rozmaitych pod względem budowy i brzmienia instrumentów muzycznych. Dzieło Benjamina Brittena: "Wariacje i fuga na temat Purcella" znakomicie wprowadza w szeroki wachlarz ich właściwości. Jego nagranie dźwiękowe oraz partytura zawierają komentarze narratora, mające charakter ogólny i odnoszące się do nazw instrumentów oraz ich cech zewnętrznych. Z założeń kompozytora, które mają na celu przedstawić słuchaczowi właściwości instrumentów orkiestry, wynika ich dobór w tym utworze. Tak więc z grupy instrumentów dętych drewnianych kompozytor wybrał dwa flety i flet piccolo, dwa oboje, dwa klarnety, oraz dwa fagoty. Rezygnacja z innych instrumentów dętych drewnianych (rożek angielski, klarnet basowy, kontrafagot) wydaje się być uzasadniona rzadszym ich stosowaniem. Natomiast grupa instrumentów dętych blaszanych zawiera wszystkie instrumenty typowe dla wielkiej orkiestry symfonicznej. Są to cztery waltornie, dwie trąbki, trzy puzony i tuba. Mnogością użytych instrumentów uderza grupa instrumentów perkusyjnych. W skład jej wchodzą kotły, wielki bęben, werbel, bębenek baskijski, talerze, tam - tam, trójkąt, ksylofon, bat, kastaniety i blok chiński.

Uzupełnieniem kolorystycznym, znakomicie wykorzystanym w tworze zarówno solistycznie jak i w połączeniu z innymi instrumentami, jest harfa. Nad całością panuje trzon każdej orkiestry symfonicznej - grupa instrumentów smyczkowych, w skład której wchodzą skrzypce I i skrzypce II, altówki, wiolonczele oraz kontrabasy.

Wykorzystane w dziele Benjamina Brittena dwie przedklasyczne formy: wariacje i fuga, nadają mu odpowiedni kształt. Cel zapoznania młodego słuchacza z instrumentami orkiestry symfonicznej, jaki postawił sobie kompozytor, z pewnością zdeterminował konstrukcję całego utworu. Kompozycja składa się z trzech zasadniczych części.

Część pierwsza - to temat Purcella i pięć jego wersji. Najpierw temat Purcella realizowany jest przez całą orkiestrę. Kolejne wersje tematu powierzone zostały poszczególnym grupom orkiestrowym:
wersja B - grupie instrumentów dętych drewnianych,
wersja C - grupie instrumentów dętych blaszanych,
wersja D - kwintetowi smyczkowemu,
wersja E - grupie instrumentów perkusyjnych,
wersja F - całej orkiestrze.

Nadto poszczególne wersje tematu, w zależności od charakteru instrumentów, zostały zróżnicowane określoną tonalnością i dynamiką.

Część druga została ukształtowana w cykl trzynastu wariacji, prezentujących poszczególne instrumenty:
wariacja A - flety,
wariacja B - oboje,
wariacja C - klarnety,
wariacja D - fagoty,
wariacja E - skrzypce,
wariacja F - altówki,
wariacja G - wiolonczele,
wariacja H - kontrabasy,
wariacja I - harfę,
wariacja J - waltornie,
wariacja K - trąbki,
wariacja L - puzony i tubą,
wariacja M - instrumenty perkusyjne: kotły, wielki bęben i talerze, bębenek baskijski i trójkąt, tamburyn i blok chiński, ksylofon, kastaniety i tam - tam oraz bat.

Pragnienie kompozytora ukazania możliwie szerokiego zakresu właściwości poszczególnych instrumentów spowodowało, że wariacje znacznie różnią się między sobą. Najbardziej wyróżniające się słuchowo są radykalne zmiany tempa, podyktowane głównie cechami najistotniejszymi danych instrumentów. Szybkie tempa przypisane zostały instrumentom, których duża ruchliwość wymaga podkreślenia, np. flety i trąbki. Tempa umiarkowane są przypisane tym instrumentom, których charakter umożliwia grę tak ruchliwą, jak i liryczną, np. klarnety i skrzypce. Tempa wolne, umożliwiające grę nasyconą silną ekspresją, realizują takie instrumenty, jak: oboje, altówki i wiolonczele.

Przez takie ujęcie pokazu instrumentów, kompozytor nie zamierzał wykluczyć innych możliwości gry na nich, natomiast chciał pokazać powszechnie przypisaną i uznawaną ich charakterystykę.
Część trzecia utworu jest fugą jednotematyczną, której kształt formalny podlega zasadzie kolejnego pokazu instrumentów. Swoiste odstępstwo od typowej formy jednotematycznej zostało dokonane na rzecz integracji całości utworu, poprzez wprowadzenie tematu Purcella w kulminacyjnym momencie fugi. Temat ten staje się dominujący z racji wykonywania go przez najsilniejszą grupę orkiestry - instrumenty dęte blaszane.

Skrzypce I i II oraz obój I i klarnet I realizują plan melodyczny całego tematu A - początku utworu. Wspomaga je miejscami waltornia I, trąbka I i II, ksylofon oraz w oktawie górnej flet piccolo, flet I i II. Podstawę harmoniczną czyli głos najniższy wykonuje fagot I i II, puzon II i III oraz połowa kontrabasów. Pozostałe instrumenty dęte jako głosy środkowe wypełniają warstwę harmoniczną. Całość brzmienia wzbogaca harfa oraz instrumenty perkusyjne podkreślające w miejscach kulminacyjnych melodię i rytm tematu. Zastosowanie wielokrotnych zdwojeń planu melodycznego, głosu najniższego oraz warstwy harmonicznej powoduje zatarcie indywidualnych właściwości brzmieniowych poszczególnych instrumentów, tworząc w zamian owa jednolitą jakość brzmieniową.

Zasada ta stosowana jest w kolejnych wersjach tematu z których na szczególną uwagę zasługuje powierzona grupie instrumentów perkusyjnych - wersja E. Motyw główny tematu realizują kotły, a schemat rytmiczny z drugiego taktu tematu wykonuje werbel. Pozostałe instrumenty perkusyjne przedstawione w tej części, a mianowicie trójkąt, bębenek baskijski, talerze i wielki bęben, wzmacniają wykonywane przez kotły i werbel motywy tematu. Ściśle zachowana struktura rytmiczna daje złudzenie prezentacji całego tematu. Niniejszy fragment ukazuje charakterystyczne krótkie, o nieokreślonej wysokości, za wyjątkiem kotłów, ostre brzmienie instrumentów perkusyjnych. Instrumenty te wyraźnie eksponują element rytmiczny.

W drugiej części utworu wariacja A przedstawia flety. Początkowo ciemne, lekko syczące i mało wyraziste brzmienie ich niskiego rejestru po przejściu do rejestru środkowego zyskuje na jasności i intensywności. W rejestrze wysokim flety brzmią już zdecydowanie, nabierając dużej jasności i siły. Flet piccolo w tym rejestrze brzmi ostro i przenikliwie. W następnej wariacji obój I wykonuje typową dla tego instrumentu kantylenę, ukazując łagodne, pełne ekspresji, wyraziste brzmienie rejestru środkowego. Obój II uzupełnia kantylenę, podkreśla jej wznoszący i opadający kierunek. Polifoniczne ujęcie dwóch obojów uwrażliwia słuchacza na odmienność brzmieniową niższego i wyższego rejestru. Częste zmiany dynamiczne w wariacji ukazują pełne w tym zakresie możliwości najbardziej użytecznego, środkowego rejestru oboju. Dwa klarnety prezentują swoje właściwości w kolejnej wariacji. Ukazują pełne, ciemne i ponure w forte brzmienie niskiego rejestru a zaraz potem jasny, pełny i wyrazisty rejestr wysoki. Zastosowanie drobnych wartości rytmicznych - szesnastek i trzydziestodwójek - daje obraz dużych możliwości technicznych tych instrumentów. W wysokim rejestrze groteskowo brzmiący klarnet, wraz ze zmniejszającą się dynamiką, zmienia także brzmienie na łagodne i liryczne. Na początku kolejnej wariacji fagoty prezentują pełne, bardzo wyraziste pod względem wysokości dźwięku, brzmienie niskiego rejestru oraz ciemny i nieco matowy rejestr środkowy. Punktowany, ostry rytm podkreśla zdecydowane brzmienie instrumentu w tych rejestrach, a zastosowane staccato stwarza charakter groteski i humoru. Liryzm i silne napięcie wyrazowe obserwujemy w najwyższym rejestrze tego instrumentu. Fagot II ukazuje głównie niskie dźwięki skali, które brzmią wyraziście, lecz nieco twardo. Wykonywane większymi wartościami rytmicznymi obrazują trudność zadęcia, jaka występuje w grze na tym instrumencie w tym rejestrze. Jasne i ostre brzmienie obu grup skrzypiec w następnej wariacji zdecydowanie oddziela się od jednolicie brzmiącej grupy instrumentów dętych blaszanych. Ciemne i pełne brzmienie prezentowanej najniższej struny G przechodzi na strunach środkowych w łagodne i jeszcze nieco przytłumione. Jasne i nośne brzmienie daje struna najwyższa. W środkowym fragmencie wariacji, w krótkim dialogu, skrzypce I i II dają pokaz lirycznego brzmienia, nabierającego w najwyższym rejestrze dużej ekspresji. Następna wariacja prezentuje altówki. Ich rejestr wysoki przypomina środkowy rejestr skrzypiec, a rejestr niski altówek upodabnia się do środkowego rejestru wiolonczel. Ta właściwość altówek nadaje im charakter ogniwa łączącego brzmieniowo różne skrzypce i wiolonczele. Na początku wariacji G ukazane jest łagodne brzmienie środkowego rejestru wiolonczel, które w miarę przechodzenia do rejestru niskiego staje się gęste i ciemne. W dalszym przebiegu ukazany jest najbardziej ekspresyjny, najwyższy rejestr tego instrumentu. Obok rejestru środkowego, posiada duże możliwości wyrazowe. W nim najbardziej słyszalne jest charakterystyczne, nosowe zabarwienie dźwięku wiolonczeli. Wariacja następna prezentuje mrukliwie brzmiące kontrabasy, które przy wyższych dźwiękach stają się bardziej wyraziste. We fragmencie, w którym powierzona im została ekspresyjna linia melodyczna, zaobserwować można zbliżone do wiolonczel brzmienie wysokiego rejestru kontrabasów. Jako dopełnienie obrazu instrumentów strunowych występuje w kolejnej wariacji harfa. Na dyskretnym tle tremolanda instrumentów smyczkowych ukazuje bogatą skalę dźwiękową. Niski rejestr charakteryzuje wydłużone i dość głębokie lecz mało wyraziste brzmienie. Zdecydowanym w brzmieniu jest rejestr środkowy, a wysoki - ostry i zanikający. W wariacji ukazano różne sposoby gry na tym instrumencie. Pierwszy polega na równoczesnym wydobywaniu wszystkich dźwięków, a drugi na kolejnym ich następstwie. Sposób ten stanowi charakterystyczną technikę gry na harfie. Trzeci nie mniej charakterystyczny sposób gry - to glissando. Polega ono na szybkim przesuwaniu palca po strunach, w zakresie określonym nutami krańcowymi. Wariacja J w sposób bardzo subtelny ale wyrazisty i jednoznaczny ukazuje całą wszechstronność możliwości zróżnicowań wyrazowych, oraz piękno brzmieniowe waltorni. Należy zwrócić szczególną uwagę, że w niskim rejestrze kompozytor zdecydowanie uniknął dużej dynamiki, która prowadziłaby do zniekształcenia dźwięku tego instrumentu. Wariacja K w całości zbudowana jest na schemacie rytmicznym - ósemka i dwie szesnastki. Schemat ten zapoczątkowuje we wstępie werbel. W tym samym układzie wstępują trąbki, przekazując sobie na przemian krótkie frazy w taki sposób, iż słuchacz odnosi wrażenie nieprzerwanej gry jednej trąbki. Szybkie tempo, drobne wartości rytmiczne ukazują dużą biegłość techniczną, blask i siłę tych instrumentów. W wariacji L przedstawione są dwa rodzaje instrumentów dętych blaszanych - puzony i tuba. Silne i zdecydowane w środkowym rejestrze puzony wyraźnie dominują w dynamice forte nad całością instrumentów dętych. Następujący potem fragment ilustruje miękkie brzmienie tuby w jej niskim rejestrze. Brzmienie to jakkolwiek pełne, jest pozbawione siły przebicia. W zgodności z tym faktem zmniejszona została dynamika zarówno puzonów jak i instrumentów akompaniujących.

Ostatnia wariacja cyklu ukazuje grupę jedenastu instrumentów perkusyjnych. Zawarte w zestawie instrumenty reprezentują zasadnicze pod względem różnic brzmieniowych membranofony, idiofony metalowe i idiofony drewniane. Tak więc spośród membranofonów kompozytor wybrał kotły, wielki bęben, werbel i bębenek baskijski; spośród idiofonów metalowych - talerze, tam - tam i trójkąt, a z idiofonów drewnianych - ksylofon, bat, kastaniety i blok chiński. Jako jedyne spośród membranofonów, dające dźwięki o określonej wysokości, kotły posiadają brzmienie ciemne, jakby przytłumione i mało wyraziste. Wielki bęben brzmi głucho lecz zdecydowanie pełniej. Silnie kontrastuje z jasno i ostro brzmiącymi talerzami. Również jasne i perliste brzmienie prezentuje trójkąt, natomiast bębenek baskijski - krótkość brzmienia membrany i brzęk umieszczonych na jego obwodzie metalowych płytek. Dialog werbla i instrumentów smyczkowych w krótkich motywach, ukazuje wyrazistość i precyzję rytmiczną werbla. Precyzję tę podtrzymują uderzenia bloku chińskiego, znacznie jednak słabsze i mniej głębokie.

Z grupy idiofonów drewnianych prezentowany jest następnie ksylofon. Zaliczany do instrumentów perkusyjnych posiada jednakże określoną co do wysokości pełną skalę dźwiękową, a więc możliwość realizacji układów melodycznych. Uwagę zwraca jego niezwykle ostry i krótki dźwięk o dużej sile przebicia w fortissimo. Kastaniety wydają krótki i wysoki stuk. Przypisany im schemat rytmiczny pozwala także zaobserwować zdolność tego instrumentu do realizacji precyzyjnych, szybkich motywów rytmicznych. Nieoczekiwanie dla słuchacza, prezentację kastanietów zamyka pojedyncze uderzenie w tam - tam, objawiając niskie, głębokie, o bardzo szerokim pasmie szumu brzmienie. Ostatnim z prezentowanych instrumentów perkusyjnych jest tzw. bat. Jest to instrument wykonany z dwu płaskich deseczek połączonych zawiasem, które uderzane o siebie dają suchy trzask, podobny do strzelania z bata. W tym miejscu należałoby zwrócić uwagę na dotychczas nie omawiany efekt specjalny w grze na instrumentach smyczkowych - grę przy podstawku dającą szkliste, o wielkim napięciu brzmienie. Krótkie frazy grane tym sposobem znajdują znakomitą kulminację użyciem uderzenia bata.

Ostatnią, trzecią częścią dzieła Brittena jest fuga. Kompozytor nawiązując do tradycyjnej formy barokowej postawił sobie cel, realizowany konsekwentnie w poprzedzających dwu częściach - prezentację instrumentów orkiestry symfonicznej. Zasada fugi, polegająca na kolejnym wprowadzeniu głosów, w sposób najdoskonalszy spełnia ten cel. Z celu, jaki postawił sobie kompozytor, wyniknął kształt formalny fugi. Najogólniej - z punktu widzenia prezentacji instrumentów można ją podzielić na siedem części.

Część pierwsza - ekspozycja - ukazuje temat przeprowadzany kolejno przez instrumenty dęte drewniane w kolejności zapisu partyturowego: flet piccolo, obój, klarnet, fagot.
Część druga fugi jest odpowiednio podobnym przeprowadzeniem tematu przez instrumenty smyczkowe: skrzypce I, skrzypce II, altówki, wiolonczele, kontrabasy.

W części trzeciej temat realizowany jest przez harfę. Ze względu na słabe jej brzmienie, znacznemu uproszczeniu uległ towarzyszący tematowi głos - kontrapunkt. Przyjął on postać krótkich akcentów instrumentów smyczkowych i gam opadających pojedynczych fraz instrumentów dętych drewnianych.
Część czwarta następuje po krótkim łączniku o zgęszczonej instrumentacji, który wprowadza temat w waltorniach a następnie w trąbkach.
Krótki łącznik otwiera część piąta, w której temat powierzony został puzonom oraz tubie.

Kulminację fugi, w części szóstej przygotowują naśladujące temat instrumenty perkusyjne.

Część siódma jest punktem kulminacyjnym fugi, a zarazem kulminacją całego dzieła. Stwierdzenie takie znajduje swoje uzasadnienie w połączenie tematu fugi z tematem Purcella, będącym podstawą cyklu trzynastu wariacji. Wprowadzenie tego tematu przy użyciu instrumentów dętych blaszanych czyni go pierwszoplanowym i dominującym. Poza niezwykłą siłą wyrazu tego tematu, narzuca się także ogromnie znaczące działanie integrujące całość dzieła.
Można by stwierdzić, że na bogactwo orkiestry składa się więc nie tylko sztuka wspólnego muzykowania, ogół instrumentów używanych przez muzyków ale także wynik uzyskiwany przez cały zespół - żywa i niezwykle barwna opowieść dźwięków.

Bibliografia oraz materiały źródłowe

1. Kazimierz Guzowski - Podstawowe zagadnienia instrumentacji cz. I Gdańsk 1976.
2. Encyklopedia muzyczna - PWM 1979.
3. Partytura utworu Benjamina Bittena: "Wariacje i fuga na temat Purcella" - radzieckie wydawnictwo Muzyka 1966.
4. Nagranie płytowe utworu dokonane przez Staatskapelle Dresden pod dyrekcją Herberta Hegela z narratorem Rolfem Ludwigiem - wytwórnia płytowa Eterna.
 

Opracowanie: Wiesław Mieczkowski - Olsztyn


 
  Barometr
1 2 3 4 5 6  
Średnia ocena: 3.4



Ilość głosów: 5

Szukaj autora i tytuł
Ostatnio dodane materiały
Najczęściej zadawane pytania
Zasady publikacji 
Zobacz jak wygląda zaświadczenie o publikacji Twoich materiałów
  Twoje konto
Zaloguj się
Załóż konto
Zapomniałem hasła
  Forum
Nauczyciel - awans zawodowy
Matura
Korepetycje
Ogłoszenia - kupię, sprzedam, oddam

O Profesorze - Napisz do Nas - Reklama - Polityka prywatności - Najczęściej zadawane pytania - Zgłoś błąd

2000-2014